विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
भारतीयांनी सामूहिक जबाबदारी ओळखावी
- विशेष लेख
भारताची वाटचाल आज एका नव्या टप्प्यावर पोहोचली आहे. जगभरात भारताविषयी उत्सुकता, आदर, श्रद्धा आणि गौरवाची भावना निर्माण होत असतानाच, भारताची ही प्रगती केवळ एका देशापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण जागतिक मानवतेसाठी अत्यंत आवश्यक आहे. विज्ञान, अंतराळ आणि तंत्रज्ञान यांसारख्या विविध क्षेत्रांत भारतीय शास्त्रज्ञांनी व नागरिकांनी देशाचे नाव उज्ज्वल केले आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या दृष्टीने भारताला 'परम वैभवा'च्या शिखरावर नेण्याचे ध्येय हे एकाच यशावर थांबणारे नाही; तर समाज संघटन आणि व्यक्तीच्या चारित्र्यनिर्मितीचे हे कार्य निरंतर चालणारे आहे.
भारताच्या सुमारे पाच हजार वर्षांच्या सांस्कृतिक प्रवासाकडे नजर टाकल्यास एक गोष्ट स्पष्टपणे अधोरेखित होते – संकट कितीही मोठे असले, आक्रमणे झाली, संघर्ष झाले किंवा सामाजिक शिथिलता आली, तरी भारत दरवेळी त्यातून आत्मविश्वासाने बाहेर पडून पुढे गेला आहे. जगात अनेक संस्कृती आणि राष्ट्रे एकेकाळी अतिशय शक्तिशाली होती; परंतु आज त्यांचे अस्तित्व केवळ इतिहासाच्या पानांवर किंवा संग्रहालयांच्या अवशेषांत उरले आहे. याउलट, भारत हजारो वर्षांनंतरही एक जिवंत, चैतन्यमयी समाज म्हणून ताठ मानेने उभा आहे.
म्हणूनच भारताचा उल्लेख "अविनाशी आणि मृत्युंजयी राष्ट्र" असा केला जातो. कोणत्याही समाजाची खरी ताकद त्याच्यासमोर आव्हाने येतात की नाही यात नसून, त्या आव्हानांना धैर्याने तोंड देण्याचे सामर्थ्य त्या समाजात किती आहे यात असते. प्रदीर्घ पारतंत्र्याच्या काळात भारतीय समाजाच्या मनात स्वतःच्या स्वरूपाबद्दल आणि सामर्थ्याबद्दल एक प्रकारची विस्मृती निर्माण झाली होती. अंतर्गत शक्ती, राष्ट्रीय भाव आणि स्वतःच्या कर्तव्याबद्दल असणारी जागरूकता कमकुवत झाली होती; तसेच परस्पर राग-द्वेष, संघर्ष आणि सामाजिक कुप्रथांमुळे समाजाची एकता बाधित झाली होती.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे संस्थापक डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी या परिस्थितीचा खोलवर विचार केला. जेव्हा समाज आपल्या समृद्ध इतिहासाचा, संस्कृतीचा आणि सामूहिक जबाबदारीचा विसर पाडतो, तेव्हा तो पराधीन होतो. याच विस्मृतीच्या अंधारातून समाजाला बाहेर काढण्यासाठी आणि त्याची मूळ अस्मिता जागृत करण्यासाठी त्यांनी व्यक्तीनिर्मिती आणि समाज संघटन केंद्रस्थानी ठेवून संघाच्या कार्याची पायाभरणी केली.
- सुप्त शक्तीचे जागरण: हनुमान आणि जामवंताचा आदर्श :
रामायणातील सीतामाईंच्या शोधाचा प्रसंग आपल्याला समाजाच्या सुप्त शक्तीची आठवण करून देतो. समुद्र पार करताना वानरसेनेतील प्रत्येक जण आपापली क्षमता सांगत होता; परंतु ती निर्णायक झेप घेण्याचे धैर्य कोणात नव्हते. अशा वेळी जामवंताने श्री हनुमंतांना त्यांच्या अफाट ताकदीची आठवण करून दिली. हनुमंतांमध्ये ते सामर्थ्य आधीपासूनच विद्यमान होते; गरज होती ती केवळ त्या शक्तीच्या जागृतीची!
हिंदू समाजही अनेकदा स्वतःचे सामर्थ्य आणि सुप्त शक्ती विसरतो. अशा वेळी समाजातील एखादा महापुरुष, विचार किंवा संघटना त्याला या सामर्थ्याची जाणीव करून देते. डॉ. हेडगेवार यांनी संघकार्याची स्थापना करताना समाजातील याच सुप्त शक्तीला जागृत करण्याचे कार्य केले. जेव्हा समाज आपली ताकद ओळखतो, तेव्हा अशक्य वाटणारी कामेही शक्य होतात आणि असाध्य वाटणारी ध्येये सहज साध्य होऊ शकतात.
- चारित्र्यनिर्मिती आणि नागरी कर्तव्य: राम, बुद्ध आणि महावीरांची भूमी :
भारताची ओळख केवळ त्याच्या भूगोलावरून किंवा जमिनीच्या तुकड्यावरून होत नाही; ही केवळ एक राज्यव्यवस्था नाही. ही अशी महान संस्कृती आहे, जिने जीवनाला केवळ भौतिक सुख आणि उपभोगापुरते मर्यादित मानले नाही. ही राम, बुद्ध आणि महावीरांची भूमी आहे; म्हणजेच ही शील आणि उच्च चारित्र्याची भूमी आहे. भारतीय चिंतनात व्यक्तीच्या चारित्र्यनिर्मितीला सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे.
संघाच्या शाखेच्या माध्यमातून हीच चारित्र्यनिर्मिती आणि संघटनेची भावना रुजवली जाते. शाखा हे केवळ शारीरिक अभ्यासाचे ठिकाण नसून, तिथे व्यक्ती स्वतःच्या स्वार्थापलीकडे जाऊन समाज आणि राष्ट्राचा विचार करायला शिकते. देशभक्ती ही केवळ १५ ऑगस्ट किंवा २६ जानेवारीपुरती मर्यादित असणारी भावना नाही; तर व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनात २४ तास राष्ट्राप्रती असलेल्या कर्तव्याची जाणीव राहिली पाहिजे. आपले काम प्रामाणिकपणे करणे, समाजासाठी वेळ देणे, गरजूंना मदत करणे, सभोवतालचे वातावरण स्वच्छ व सुंदर ठेवणे आणि राष्ट्रहित ध्यानात ठेवून निर्णय घेणे हादेखील नागरी कर्तव्याचाच एक भाग आहे.
कोविडच्या महासंकटात असो वा आसाममधील महापुराच्या वेळी 'सेवा भारती'च्या माध्यमातून झालेली मदत असो; स्वयंसेवकांनी आणि समाजाने एकत्र येऊन दाखवून दिले की, सेवेची भावना ही एका संघटनेपुरती मर्यादित राहू शकत नाही. संकटाच्या वेळी संपूर्ण समाज एकत्र उभा राहणे हीच एका निरोगी सामाजिक व्यवस्थेची ओळख आहे.
- 'पंच परिवर्तन': सामाजिक बदलाचा वस्तुपाठ
समाजात सकारात्मक आणि शाश्वत बदल घडवून आणण्यासाठी 'पंच परिवर्तन' ही संकल्पना मांडण्यात आली आहे. यात पुढील पाच प्रमुख विषयांचा समावेश आहे:
१. सामाजिक समरसता
२. नागरी कर्तव्य
३. स्वबोध (स्वदेशी)
४. पर्यावरण संरक्षण
५. कुटुंब प्रबोधन
हे पाचही विषय समाजाच्या दैनंदिन जीवनाशी थेट जोडलेले आहेत. महामना मदन मोहन मालवीय यांच्या विचारांनुसार, गावाचा किंवा वस्तीचा विकास ही केवळ प्रशासनाची जबाबदारी नसून तेथील प्रत्येक नागरिकाची ती सामूहिक भूमिका आहे. जर गावात शिक्षण, आरोग्य किंवा स्वच्छतेची कमतरता असेल, तर केवळ सरकारवर अवलंबून न राहता समाजाने स्वतःच्या क्षमतेनुसार पुढाकार घेतला पाहिजे.
त्याचप्रमाणे, नव्या पिढीला रामायण, महाभारत, संतांची वाणी आणि गुरूंच्या उपदेशांशी जोडणे गरजेचे आहे, जेणेकरून त्यांच्यात त्याग, सेवा आणि चारित्र्यनिर्मितीचे संस्कार रुजतील.
- संघटनात्मक एकता आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न :
जाती, पंथ, भाषा आणि प्रांताच्या आधारावर स्वतःला वेगळे मानल्याने समाजाची सामूहिक ताकद कमकुवत होते. चार उघडी बोटे वेगळी राहिली तर त्यांची शक्ती मर्यादित असते; पण तीच बोटे एकत्र येऊन जेव्हा मूठ बनतात, तेव्हा त्यांची ताकद अनेक पटींनी वाढते. भारतासारख्या विविधतापूर्ण देशात 'एकता' म्हणजे विविधता नष्ट करणे नव्हे, तर त्या विविधतेसह स्वतःला एका मोठ्या 'भारत-कुटुंबाचा' भाग मानणे होय. 'वसुधैव कुटुंबकम्' हीच भारताची व्यापक दृष्टी आहे.
समाज संघटन हे एका दिवसात होणारे काम नाही. ज्याप्रमाणे एखाद्या धावपटूला आपली क्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी दररोज कठीण सराव करावा लागतो, त्याचप्रमाणे समाजात शिस्त आणि संघटन टिकवण्यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्नांची गरज असते. शाखेत जात, पात आणि भाषेच्या भेदापलीकडे जाऊन राष्ट्राच्या आराधनेची भावना विकसित केली जाते.
- राष्ट्रनिर्मितीत प्रत्येक नागरिकाची भूमिका :
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ स्वतःला समाजापेक्षा वेगळे मानत नाही, तर तो समाजाचाच एक अविभाज्य घटक आहे. संघाचा उद्देश केवळ एका क्षेत्रापुरता मर्यादित नसून, व्यक्तीनिर्मितीतून समाज संघटन आणि समाज संघटनातून राष्ट्रनिर्मिती ही अविरत चालणारी प्रक्रिया आहे.
भारताच्या परम वैभवाचा अर्थ केवळ आर्थिक किंवा लष्करी ताकद वाढवणे असा होत नाही; तर चारित्र्यवान, सक्षम, संघटित, संवेदनशील आणि कर्तव्याची जाणीव असलेला समाज उभा करणे हाच त्याचा खरा अर्थ आहे. ताकदीचा वापर कोणाला हानी पोहोचवण्यासाठी नाही, तर मानवतेच्या कल्याणासाठी आणि संस्कृतीच्या रक्षणासाठी झाला पाहिजे.
या पुनरुत्थान प्रवासात प्रत्येक नागरिकाची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे: शिक्षक आपल्या विद्यार्थ्यांना उत्तम संस्कार देऊन, शेतकरी आपल्या कष्टाने, शास्त्रज्ञ आपल्या संशोधनाने, सैनिक आपल्या सेवेने, व्यावसायिक प्रामाणिक व्यापाराने, आणि सामान्य नागरिक आपल्या सभोवतालच्या समाजाप्रती जबाबदारी पार पाडून राष्ट्रनिर्मितीत मोलाचे योगदान देऊ शकतो.
थोडक्यात सांगायचे तर, राष्ट्राप्रती असलेले कर्तव्य हे दैनंदिन जीवनापासून वेगळे करता येत नाही. व्यक्ती आपल्या दैनंदिन जीवनात जसे वर्तन करते, तसेच वातावरण समाजात तयार होते. म्हणूनच, प्रत्येकाने दररोज "मी माझ्या राष्ट्रासाठी काय करू शकतो?" या विचाराने प्रेरीत होऊन कार्य करणे हीच खऱ्या राष्ट्रनिर्मितीची सुरुवात आहे.
(रा.स्व.संघाचे सरकार्यवाह दत्तात्रय होसबाळे यांच्या भोपाळमधील वक्तव्यावर आधारित लेख, २० सप्टेंबर २०२६)
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
