विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
कर्मयोगी किशाभाऊ : वंचितांच्या 'स्व-रूपवर्धिनी'चे शिल्पकार
गुणवत्ता, बुद्धिमत्ता आणि कर्तृत्व ही काही विशिष्ट वर्गाची किंवा समृद्ध पार्श्वभूमीची मक्तेदारी नसते; ती झोपडपट्ट्यांमधील अपुऱ्या प्रकाशात राहणाऱ्या आणि प्रतिकूलतेशी संघर्ष करणाऱ्या मुलांमध्येही तितक्याच प्रखरतेने दडलेली असते. गरज असते ती केवळ एका ध्येयवेड्या हाताची, जो त्यांना आस्थेने जवळ घेईल आणि त्यांच्यातील आत्मभानाला जागे करेल. निवृत्तीनंतरचे आयुष्य आरामदायी घालवण्याऐवजी, वंचितांच्या आयुष्याला आकार देण्यासाठी मंगळवार पेठेतील एका पत्र्याच्या शेडमध्ये ही क्रांती घडवून आणणारे महर्षी म्हणजे कृष्णाजी लक्ष्मण उर्फ किशाभाऊ पटवर्धन. आज त्यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त (२९ जुलै) त्यांच्या अलौकिक जीवनकार्याचा हा लेखाजोखा...
- ध्येयाने प्रेरित झालेला संघप्रवास :
२५ डिसेंबर १९२० रोजी पुण्यात जन्मलेल्या किशाभाऊंचे बालपण तसे साधेच. पण तरुण वयातच राष्ट्रसेवा आणि समाजकार्याचे स्फुलिंग त्यांच्या मनात चेतले गेले. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे द्वितीय सरसंघचालक श्री गुरुजी (माधवानंद गोळवलकर) यांच्या एका आवाहनाने किशाभाऊंच्या आयुष्याची दिशा बदलली. महाविद्यालयीन शिक्षणाचा मोह क्षणार्धात बाजूला सारून त्यांनी स्वतःला राष्ट्रकार्यासाठी झोकून दिले. १९४५ ते १९५१ या काळात त्यांनी महाराष्ट्राच्या विविध भागांत संघाचे पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून काम केले. शिस्त, संघटन आणि निगर्वी समाजसेवा याचे बाळकडू त्यांना याच काळात मिळाले.
परंतु, प्रचारकाची जबाबदारी पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व ओळखून आपले राहिलेले शिक्षण पूर्ण केले. M.Sc. आणि B.Ed. यांसारख्या उच्च पदव्या संपादन करून त्यांनी अध्यापन क्षेत्रात पाऊल ठेवले.
- शाळेच्या चार भिंतींपलीकडचा शिक्षक :
पुण्यातील प्रसिद्ध 'राजा धनराज गिरजी विद्यालयात' (R. D. High School) किशाभाऊ शिक्षक म्हणून रुजू झाले आणि पुढे तेथेच मुख्याध्यापक पदावरून १९७८ मध्ये निवृत्त झाले. विज्ञानाचे प्राध्यापक असलेले किशाभाऊ केवळ पाठ्यपुस्तकात रमणारे शिक्षक नव्हते; त्यांच्यातील वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि प्रयोगशीलता विद्यार्थ्यांना नेहमीच नवी दिशा देई.
मुख्याध्यापक म्हणून काम करताना त्यांना रोज सामाजिक वास्तवाचे दर्शन घडत असे. झोपडपट्टीतील, मजूर आणि आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांतील मुले केवळ योग्य मार्गदर्शनाअभावी मागे पडतात, हे शल्य त्यांच्या मनाला टोचत राहिले. शिक्षण ही केवळ पदवी मिळवण्याची पायरी नसून ते संस्कार आणि व्यक्तिमत्त्व घडवण्याचे माध्यम आहे, यावर त्यांचा ठाम विश्वास होता.
- 'स्व-रूपवर्धिनी': मंगळवार पेठेतून सुरू झालेली संस्कारक्रांती :
सेवामुक्तीनंतर बहुतांश लोक विश्रांतीचा मार्ग निवडतात; पण ५८ वर्षांचे किशाभाऊ एका नव्या आणि अधिक कठीण प्रवासासाठी सज्ज झाले होते. १३ मे १९७९ रोजी त्यांनी 'स्व-रूपवर्धिनी' या संस्थेची पायाभरणी केली.
पुण्यातील मंगळवार पेठेतील एका साध्या वर्कशॉपच्या शेडमध्ये, अवघ्या १२ वंचित मुलांच्या उपस्थितीत या उपक्रमाचा श्रीगणेशा झाला. "आपल्यातील अंतर्निहित रूपाचा विकास करणे" म्हणजेच स्व-रूपवर्धिनी. केवळ शालेय अभ्यासक्रम शिकवणे हा या संस्थेचा हेतू नव्हता; तर पाठांतरासोबत शारीरिक शिक्षण, संस्कार, कॉम्प्युटर प्रशिक्षण, स्पर्धा परीक्षांचे मार्गदर्शन आणि मुलींसाठी परिचारिका (नर्सिंग) व व्यवसायिक शिक्षण असा सर्वसमावेशक आराखडा त्यांनी तयार केला.
आज या रोपट्याचा महावृक्ष झाला आहे. ज्या वस्त्यांमध्ये दारिद्र्य आणि गुन्हेगारीचे सावट होते, त्याच वस्त्यांमधील शेकडो मुले आज प्रशासकीय अधिकारी (IAS/IPS), डॉक्टर, अभियंते, परिचारिका आणि उच्चपदस्थ अधिकारी म्हणून समाजाची सेवा करत आहेत. किशाभाऊंनी रुजवलेल्या आत्मविश्वासाच्या बळावरच हा चमत्कार घडला.
- सहज, ऋजू आणि जोडून घेणारे व्यक्तिमत्त्व :
डॉ. हेडगेवार, श्री गुरुजी, रामकृष्ण परमहंस आणि दादाराव परमार्थ यांच्या तत्त्वज्ञानाचा किशाभाऊंवर खोल प्रभाव होता. अत्यंत साधे राहणीमान, चेहऱ्यावरचे ऋजू हास्य आणि समोरच्याला आपलेसे करण्याची विलक्षण क्षमता ही त्यांची वैशिष्ट्ये होती. वैचारिक मतभेद असलेल्यांशीही त्यांनी नेहमी आदराचे आणि स्नेहाचे संबंध जपले. विरोधकांनाही आपल्या कामातून जिंकून घेणारे औदार्य त्यांच्याकडे होते.
२९ जुलै २००४ रोजी वयाच्या ८३ व्या वर्षी किशाभाऊंनी अखेरचा श्वास घेतला. आज ते आपल्यात नसले तरी त्यांनी पेटवलेली ज्ञान आणि संस्काराची ज्योत हजारो वंचितांच्या घरात तेवत आहे. आयुष्याच्या शेवटापर्यंत अहोरात्र कष्ट उपसून समाजातील शेवटच्या घटकाला मुख्य प्रवाहात आणणारा हा 'कर्मयोगी' मराठी मन आणि शिक्षण क्षेत्राच्या इतिहासात नेहमीच आदरणीय राहील. किशाभाऊंच्या स्मृतीस शतशः प्रणाम!
(संकलन - संपादन - विश्व संवाद केंद्र, पुणे)
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
