विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
संवाद हेच मतभेद सोडवण्याचे सर्वोत्तम माध्यम; आंदोलनांमुळे समाजात फूट पडू नये – सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत जी
मुंबई, ०६ ऑगस्ट २०२६ :
जर संवादाच्या माध्यमातून तोडगा निघू शकत नसेल, तर घटनात्मक आणि लोकशाही मार्गाने आंदोलन करणे हा एक योग्य मार्ग आहे. आंदोलन हे लोकशाहीतील एक वैध माध्यम असले, तरी ते अत्यंत विवेक आणि जबाबदारीने केले पाहिजे आणि त्यातून समाजात कधीही फूट पडता कामा नये, असे स्पष्ट प्रतिपादन राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत जी यांनी केले. 'इंडियाज इंटरनॅशनल मूव्हमेंट टू युनायटेड नेशन्स' (I.I.M.U.N.) तर्फे आयोजित १५ व्या वार्षिक चॅम्पियनशिप कॉन्फरन्सच्या उद्घाटन सत्रात प्रमुख मार्गदर्शक म्हणून ते शुक्रवारी बोलत होते.
मुंबई येथील 'नीता मुकेश अंबानी कल्चरल सेंटर' येथे पार पडलेल्या या परिषदेला देशातील १०० हून अधिक शहरांमधून १५ ते २४ वयोगटातील २,००० हून अधिक विद्यार्थी उपस्थित होते. भावी नेतृत्व घडवणे, संवाद कौशल्य विकसित करणे आणि राष्ट्रीय व जागतिक मुद्द्यांवर तरुण पिढीत रचनात्मक दृष्टिकोन निर्माण करणे हा या परिषदेचा मुख्य उद्देश होता. या संवादात्मक सत्रात डॉ. भागवत यांचे स्वागत करताना I.I.M.U.N. चे संस्थापक ऋषभ शाह यांनी विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्याचे आमंत्रण स्वीकारल्याबद्दल त्यांचे आभार मानले.
या संवादादरम्यान डॉ. मोहन भागवत जी यांनी आंदोलन संस्कृती, शिक्षण, सोशल मीडियाचा तरुणांवरील प्रभाव, एलजीबीटीक्यू (LGBTQ) विषय, महिला सक्षमीकरण, पर्यावरण संवर्धन आणि विकसित भारतासाठी आवश्यक असणारे नेतृत्वाचे गुण यांसारख्या अनेक समकालीन मुद्द्यांवर आपले विचार मांडले.
विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनांवर बोलताना ते म्हणाले की, आंदोलन हे देखील संवादाचेच एक रूप आहे; मात्र ते कधीही फुटीचे कारण बनू नये. भारताच्या प्रदीर्घ 'शास्त्रार्थ' (शास्त्रोक्त वादविवादाची संस्कृती) परंपरेचा उल्लेख करत ते म्हणाले की, 'जेन-जी' (Gen Z) पिढीने उपस्थित केलेल्या प्रश्नांकडे केवळ विरोध म्हणून पाहिले जाऊ नये. उलट, समाजाने आणि व्यवस्थेने त्यांच्या समस्या समजून घेऊन त्या सोडवण्याची जबाबदारी घेतली पाहिजे. "जर जेन-जी आंदोलन करत असेल, तर याचा अर्थ ती राष्ट्रविरोधी आहे असा होत नाही. नवीन पिढी हा आपल्याच समाजाचा एक अभिन्न भाग आहे आणि ती सहानुभूतीपूर्वक संवादासाठी पात्र आहे. आपापसातील समजूतदारपणा केवळ संवादातूनच वाढू शकतो," असे ते म्हणाले. आजची 'जेन जी' आणि 'जेन अल्फा' ही पिढी आपले विचार मांडण्यात अधिक प्रामाणिक आणि स्पष्टवक्ती असल्याचे निरीक्षणही त्यांनी नोंदवले.
शिक्षणाच्या संदर्भात बोलताना मोहन भागवत जी म्हणाले की, शिक्षण ही जीवनाची अनिवार्य गरज आहे आणि ते सर्वांसाठी सुलभ असले पाहिजे. यामध्ये सरकारची महत्त्वाची भूमिका असली, तरी दर्जेदार शिक्षण देण्याची जबाबदारी समाजाचीही तितकीच आहे. 'विद्या भारती' ही संस्था सध्या सरकारच्या कोणत्याही आर्थिक मदतीशिवाय देशभरात सुमारे २३,००० शाळा चालवते, असा उल्लेख त्यांनी केला. शिक्षण क्षेत्रात कोणतेही आंदोलन न करताही सकारात्मक सुधारणा घडवून आणल्या जाऊ शकतात, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
तरुणांना सोशल मीडियावर जबाबदारीने वागण्याचे आवाहन करताना त्यांनी केवळ सकारात्मक आणि समाजोपयोगी माहिती शेअर करण्याचा सल्ला दिला. विद्यार्थ्यांनी केवळ प्रामाणिक व विश्वासार्ह स्रोतांवरच विश्वास ठेवावा, असे ते म्हणाले. तसेच, तरुण पिढीला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखण्याची क्षमता विकसित करण्यात मदत करण्याची जबाबदारी ज्येष्ठ पिढीचीही आहे, असे प्रतिपादन त्यांनी केले. जेन-जी ने हिंसेचे उदात्तीकरण करणाऱ्यांऐवजी सकारात्मक आदर्श (Role Models) स्वीकारले पाहिजेत, असेही त्यांनी जोडले.
सरसंघचालक जी पुढे म्हणाले की, भारताचा संवादाच्या माध्यमातून सौहार्द निर्माण करण्यावर विश्वास आहे आणि कायमस्वरूपी उपाय हे शांततापूर्ण प्रयत्नांतूनच निघतात. तथापि, संघर्षाच्या काळात नागरिकांनी आपल्या सरकारच्या पाठीशी ठामपणे उभे राहिले पाहिजे. राष्ट्रीय सुरक्षेशी संबंधित मुद्द्यांवर सरकारच्या निर्णयांना पाठिंबा देणे हे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. मानवता हेच सर्वोच्च मूल्य राहिले पाहिजे, यावर त्यांनी भर दिला. दुसऱ्यांना पराभूत करून किंवा नष्ट करून समाज पुढे जात नाही, तर संवाद, समन्वय आणि परस्पर समजूतदारपणातूनच प्रगती होते.
एलजीबीटीक्यू (LGBTQ) मुद्द्यांवर बोलताना ते म्हणाले की, या समुदायाचे सदस्य हे समाजाचाच एक भाग आहेत आणि ते सन्मानास पात्र आहेत. पारंपरिक भारतीय संस्कृतीत विवाह ही केवळ दोन व्यक्तींनी एकत्र राहण्याची सोय मानली गेली नसून, सुदृढ व मूल्यधारित समाज घडवणे आणि पुढील पिढीचे संगोपन करणे हा त्याचा व्यापक उद्देश आहे. विवाह संस्थेच्या मूळ स्वरूपात बदल केल्यास त्याचे व्यापक सामाजिक परिणाम होऊ शकतात; त्यामुळे आधी समाजात या विषयावर संवेदनशीलता निर्माण होणे गरजेचे आहे. कायदे हे समाजाच्या गरजा आणि मूल्यांनुसार बदलतात, या दृष्टिकोनातून समलैंगिक संबंधांना पारंपरिक अर्थाने 'विवाह' न मानता 'सहचर्य' (Companionship) म्हणून मान्यता दिली जाऊ शकते, असे मत त्यांनी व्यक्त केले.
"राष्ट्रउभारणीत महिलांच्या समान सहभागाचा पुरस्कार करत असतानाही संघाच्या मुख्य संस्थात्मक रचनेत केवळ पुरुषांचाच समावेश का आहे?" या प्रश्नाला उत्तर देताना ते म्हणाले की, अशी धारणा अपुऱ्या माहितीमुळे निर्माण होते. संघाशी निगडित विविध संघटनांमध्ये महिलांवर जबाबदाऱ्या सोपवल्या जातात आणि त्या त्या उत्तम प्रकारे पार पाडतात, असे त्यांनी स्पष्ट केले. संघाच्या सुरुवातीच्या काळातच 'राष्ट्र सेविका समिती'ची स्थापना झाली होती, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले. 'अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभे'तही महिलांचा सहभाग असतो आणि निर्णयप्रक्रियेत त्या महत्त्वाची भूमिका बजावतात. संघप्रेरित विविध संस्थांमध्ये महिलांची लक्षणीय उपस्थिती आहे, असेही त्यांनी सांगितले.
रोजगाराबाबत सरसंघचालक जी म्हणाले की, समाजाची मानसिकता बदलण्याची गरज आहे. रोजगाराला केवळ पगाराच्या नोकरीशी जोडले जाऊ नये; उद्योजकता आणि कौशल्यआधारित व्यवसाय हे देखील उपजीविकेचे तितकेच महत्त्वाचे मार्ग आहेत. बेरोजगारीची समस्या प्रभावीपणे सोडवायची असेल, तर प्रत्येक प्रकारच्या कामाला समान प्रतिष्ठा मिळाली पाहिजे. त्यांनी श्रमाच्या प्रतिष्ठेला बळ देण्याची गरज व्यक्त केली आणि शिक्षणपद्धतीत त्याअनुषंगाने सुधारणा करण्याचे आवाहन केले.
आरक्षणावर बोलताना ते म्हणाले की, सामाजिक विषमतेमुळे आरक्षणाची गरज निर्माण झाली. डॉ. बी. आर. आंबेडकर यांनी ही भूमिका स्पष्टपणे मांडली होती. आरक्षण हा राजकीय वादाचा विषय बनू नये. सामाजिक न्याय मिळवण्यासाठी प्रभावी आणि प्रामाणिक उपाययोजना केल्या गेल्यास भविष्यात आरक्षणाची गरज हळूहळू कमी होऊ शकते, असे त्यांनी नमूद केले.
शाश्वत विकास आणि पर्यावरण संवर्धनाबाबत डॉ. मोहन भागवत जी यांनी सांगितले की, संयुक्त राष्ट्रांच्या शाश्वत विकास ध्येयांची (SDGs) प्राप्ती करण्यात भारत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. पर्यावरणपूरक विकास शक्यही आहे आणि आवश्यकही आहे, असे सांगून पर्यावरणाचे रक्षण आपल्या घरापासून सुरू झाले पाहिजे आणि तो दैनंदिन जीवनाचा भाग बनला पाहिजे, असे ते म्हणाले.
२०४७ पर्यंत 'विकसित भारत' घडवण्यासाठी नेत्यांमध्ये आवश्यक असलेल्या गुणांवर बोलताना ते म्हणाले की, खऱ्या नेतृत्वाची सुरुवात 'स्वतःच्या नेतृत्वापासून' (Self-leadership) होते. जे स्वतःला योग्य दिशेने नेऊ शकतात, तेच इतरांना मार्गदर्शन करण्यास सक्षम असतात. केवळ अनुयायी निर्माण करणे हा नेतृत्वाचा खरा उद्देश नसून, भावी नेते तयार करणे हा आहे, असे प्रतिपादन त्यांनी केले.
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
