विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
today
'आयुका'ची विश्वभरारी : अंतराळाचा १.५ पेटाबाईट्स डेटा आता जगासाठी उपलब्ध
विश्वाच्या निर्मितीची गूढ रहस्ये उलगडण्यास होणार मदत
पुणे, दि. ७ सप्टेंबर २०२६ :
पुण्यातील आंतरविद्यापीठीय खगोलशास्त्र आणि खगोलभौतिकी केंद्राने (आयुका) अंतराळ संशोधनाच्या क्षेत्रात एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला आहे. 'आयुका'च्या शास्त्रज्ञांनी गोळा केलेला अंतराळातील घडामोडींचा प्रचंड डेटा आता जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञांना अभ्यासासाठी सहज उपलब्ध होणार आहे. यामुळे विश्वाच्या निर्मितीची गूढ रहस्ये उलगडण्यास मोठी मदत होणार आहे.
दक्षिण आफ्रिकेतील अत्याधुनिक 'मीरकॅट' दुर्बिणीच्या साह्याने 'आयुका'च्या संशोधकांनी अंतराळाचे सखोल निरीक्षण केले आहे. या मोहिमेतून तब्बल १.५ पेटाबाइट्स (प्रचंड प्रमाणात) इतकी मौल्यवान माहिती गोळा झाली आहे. ही संपूर्ण माहिती 'आयुका'च्या महासंगणकांवर सुरक्षित ठेवण्यात आली आहे. आता या डेटाची एक हुबेहूब प्रत (डेटा-मिरर) जर्मनीतील 'DZA' या प्रगत संशोधन केंद्रात उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. दोन्ही देशांच्या तंत्रज्ञांनी एकत्र येत ही विशेष सोय केली असून, यामुळे जागतिक पातळीवर डेटाचा वापर करणे अधिक जलद आणि सोपे होणार आहे.
या प्रकल्पाच्या पहिल्या टप्प्यातील माहितीवरून विश्वाबद्दल अनेक नवीन गोष्टी समोर आल्या आहेत. आता दुसऱ्या टप्प्यात ५८० ते १०१५ मेगाहर्ट्झ या वारंवारतेवर (फ्रिक्वेन्सी) आधारित अधिक सूक्ष्म डेटा खुला केला जात आहे. यामुळे अब्जावधी किलोमीटर दूर असलेल्या आणि विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात निर्माण झालेल्या अगदी पहिल्या आकाशगंगांचा आणि ताऱ्यांचा अभ्यास करणे खगोलशास्त्रज्ञांना शक्य होईल.
- स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा जगभरात डंका
या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय प्रकल्पाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे नेतृत्व भारताकडे आहे. या प्रचंड डेटावर प्रक्रिया करण्यासाठी लागणारी संपूर्ण महासंगणकीय यंत्रणा (ARTIP डेटा पाइपलाइन) 'आयुका'ने पुण्यातच विकसित केली आहे. भारतीय शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांनी तयार केलेली ही प्रणाली इतकी सक्षम आहे की, जर्मनीसारखा प्रगत देशही आता भारताच्या याच स्वदेशी मॉडेलचा वापर करत आहे.
भविष्यात भारत 'स्क्वेअर किलोमीटर अरे' (SKA) या जगातील सर्वात मोठ्या दुर्बीण प्रकल्पात महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे. त्यादृष्टीने 'आयुका'ने पुण्यात विकसित केलेली ही प्रणाली भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाची आणि यशस्वी चाचणी ठरली आहे.
विद्यार्थी अन् तरुण संशोधकांना थेट फायदा :
१. रॉ डेटा मोफत उपलब्ध: भारतातील विविध विद्यापीठांमधील विद्यार्थी आणि तरुण संशोधकांना ताऱ्यांच्या जन्माचा आणि विश्वाच्या उत्क्रांतीचा मूळ डेटा (Raw Data) अभ्यासासाठी मोफत मिळेल.
२. AI आणि डेटा सायन्सचा वापर: संगणक आणि डेटा सायन्सचे विद्यार्थी या प्रचंड माहितीचा वापर कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि 'मशिन लर्निंग'च्या अत्याधुनिक चाचण्यांसाठी करू शकतील.
३. जागतिक संशोधनाचा फायदा: जर्मनीतील संस्था या डेटाचा वापर करून विश्वातील चुंबकीय क्षेत्राचा अभ्यास करेल, आणि त्यातून समोर येणारे नवे शोध पुन्हा 'आयुका'च्या मुख्य केंद्राशी जोडले जातील.
----
"हा प्रकल्प आता एका नव्या आणि मोठ्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे. जर्मनीतील या सहकार्यामुळे अंतराळातील या अमूल्य माहितीचा वापर जगभरातील संशोधकांना पुढील अनेक वर्षे करता येईल."
— प्रा. नीरज गुप्ता, मुख्य संशोधक, 'आयुका
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
