विश्व संवाद केंद्र - पुणे
2 days ago
संघाकडून नेहमीच संविधानातील वैध आरक्षणाला समर्थन
सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत; तीन दिवसीय व्याख्यानमालेचा समारोप
दिल्ली, २८ ऑगस्ट २०२५ ः “आरक्षण हा वादाचा विषय नाही, तर संवेदनशीलतेचा विषय आहे. जर अन्याय झाला असेल तर तो दुरुस्त केला पाहिजे. संघाने नेहमीच घटनात्मकदृष्ट्या वैध आरक्षणाचे समर्थन केले आहे आणि करत राहील, असे स्पष्ट मत राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी व्यक्त केले. “जोपर्यंत लाभार्थ्यांना गरज भासते तोपर्यंत आरक्षण राहील. स्वतःच्या लोकांसाठी त्याग करणे हा धर्म आहे.” असेही त्यांनी स्पष्ट केले.
तीन दिवसांच्या व्याख्यानमालेच्या शेवटच्या दिवशी, गुरुवारी, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक डॉ. मोहन भागवत यांनी संघाशी संबंधित विविध मुद्द्यांशी संबंधित प्रश्नांना संबोधित केले.
“भारत हा अखंड आहे; हे वास्तव आहे. आपले पूर्वज, संस्कृती आणि मातृभूमी आपल्याला एकत्र आणतात. अखंड भारत केवळ राजकारण म्हणून नव्हे तर समाजाच्या एकतेबद्दल आहे. जेव्हा ही भावना जागृत होईल तेव्हा सर्वजण शांती आणि समृद्धीने जगतील.” त्यांनी यावर भर दिला. संघ कोणाच्यातरी विरोधात आहे असे मानणे गैरसमज आहे. “आपले पूर्वज आणि संस्कृती समान आहेत. उपासना पद्धती भिन्न असू शकतात, परंतु आपली ओळख एक आहे.सर्व बाजूंनी परस्पर विश्वास निर्माण झाला पाहिजे. मुस्लिमांनी इतरांशी हातमिळवणी केल्याने त्यांचा इस्लाम नष्ट होईल या भीतीवर मात केली पाहिजे.” त्यांनी याप्रसंगी असेही नमूद केले की मथुरा आणि काशीबद्दल हिंदू समाजाच्या भावना स्वाभाविक आहेत.
मंगळवार आणि बुधवारी, डॉ. भागवत यांनी दिल्लीतील विज्ञान भवन येथे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या १०० वर्षांच्या शताब्दी संवाद कार्यक्रमादरम्यान विविध क्षेत्रातील लोकांशी संवाद साधला. तिसऱ्या दिवशी त्यांनी संघाशी संबंधित प्रश्नांची उत्तरे दिली. परिषदेचा विषय होता "संघाच्या प्रवासाची १०० वर्षे - नवीन क्षितिजे." यावेळी संघाचे सरकार्यवाह श्री दत्तात्रेय होसाबळे, उत्तर प्रदेश संघचालक श्री पवन जिंदाल आणि दिल्ली प्रांत संघचालक डॉ. अनिल अग्रवाल हे व्यासपीठावर उपस्थित होते.
प्रश्नांची उत्तरे देताना भागवत यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात आणि विविध सामाजिक चळवळींमध्ये संघाच्या भूमिकेवर उपस्थितांचे लक्ष वेधले. ते म्हणाले की संघ कधीही सामाजिक चळवळींसाठी आडकाठी करत नाही, परंतु जिथे चांगले काम केले जात आहे तिथे स्वयंसेवक योगदान देण्यास अनुकूल आहेत.
संघ परिवार, ज्यामध्ये भाजपचाही समावेश
संघाच्या कार्यपद्धतीचे स्पष्टीकरण देताना भागवत म्हणाले, “संघाचे कोणतेही दुय्यम संघ नाहीत; सर्व स्वतंत्र, स्वायत्त आणि स्वावलंबी आहेत.” कधीकधी, संघ आणि त्याच्याशी संबंधित संघटना किंवा राजकीय पक्षांमध्ये मतभेद दिसू शकतात, परंतु, त्यांनी स्पष्ट केले की, हा सत्याच्या शोधाचा एक भाग आहे. संघर्षाला प्रगतीचे साधन मानून, प्रत्येकजण आपापल्या क्षेत्रात निःस्वार्थपणे काम करतो.“मतभेद असू शकतात, परंतु कधीही मनभेद नसतात.संघ सल्ला देऊ शकतो, परंतु निर्णय नेहमीच संबंधित क्षेत्रातील तज्ञ घेतात.
संघाचे विरोधक..
इतर राजकीय पक्षांसोबतच्या सहकार्याबद्दल आणि संघाच्या विरोधकांवर बोलताना, सरसंघचालकांनी जयप्रकाश नारायण ते प्रणव मुखर्जी यांच्यापर्यंतच्या नेत्यांनी कालांतराने संघाबद्दलचे त्यांचे मत कसे बदलले याची उदाहरणे दिली. “चांगल्या कामासाठी संघाकडून मदत मागितली गेली तर आम्ही नेहमीच पाठिंबा देतो. जर दुसऱ्या बाजूने अडथळे आले तर त्यांच्या इच्छेचा आदर करून, संघ माघार घेतो.”
युवक आणि नोकऱ्यांबद्दल
“आपण नोकरी शोधणारे न बनता नोकरी देणारे बनले पाहिजे. उपजीविकेचा अर्थ नोकरी असा भ्रम संपला पाहिजे.” त्यांनी यावर भर दिला की यामुळे समाजाला फायदा होईल आणि नोकऱ्यांवरील दबाव कमी होईल. सरकार जास्तीत जास्त ३० टक्के रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देऊ शकते; उर्वरित आपल्या स्वतःच्या श्रमातून मिळवले पाहिजेत. काही कामांना 'नीच' मानल्याने समाजाचे नुकसान झाले आहे. श्रमाची प्रतिष्ठा प्रस्थापित झाली पाहिजे.
डेमोग्राफीत होणारे बदल
डेमोग्राफी बद्दल बोलताना मोहनजींनी जन्मदरात संतुलन राखण्याच्या गरजेवर भर दिला. ते म्हणाले, “राष्ट्रहितासाठी, प्रत्येक कुटुंबाला तीन मुले असली पाहिजेत. लोकसंख्या नियंत्रित असली पाहिजे. नवीन पिढी तयार झाली पाहिजे.” त्यांनी यावेळी नमूद केले की सर्व धर्मांमधील जन्मदर कमी होत आहेत. सरसंघचालकांनी धर्मांतर आणि घुसखोरीवर आक्षेप व्यक्त केला. "लोकसंख्याशास्त्रीय बदलांचे गंभीर परिणाम होऊ शकतात, ज्यामुळे देशाची फाळणी देखील होऊ शकते. संख्येपेक्षा हेतू हा खरा प्रश्न आहे. धर्मांतर जबरदस्तीने किंवा बळजबरीने होऊ नये - जर ते झाले तर ते थांबवले पाहिजे. घुसखोरी देखील चिंताजनक आहे. बेकायदेशीर स्थलांतरितांना नव्हे तर आपल्याच नागरिकांना नोकऱ्या दिल्या पाहिजेत,"
फाळणी आणि अखंड भारत..
सरसंघचालक म्हणाले की, संघाने भारताच्या फाळणीला विरोध केला होता आणि त्याचे प्रतिकूल परिणाम आज शेजारील देशांमध्ये दिसून येत आहेत जे वेगळे झाले. “भारत अखंड आहे - ही वस्तुस्थिती आहे. पूर्वज, संस्कृती आणि मातृभूमी आपल्याला एकत्र करतात. अखंड भारत हे केवळ राजकारण नाही तर लोकांच्या चेतनेचे प्रतीक आहे. जेव्हा ही भावना जागृत होईल तेव्हा सर्वजण आनंदी आणि समाधानी राहतील.”
हिंदू-मुस्लिम एकता
हिंदू मुस्लिम एकतेवर बोलताना, संघ मुसलमानांच्या विरोधात आहे अशी खोटी धारणा पसरवली गेली आहे.आपण ‘हिंदू’ म्हणतो; तुम्ही त्याला ‘भारतीय’ म्हणू शकता - अर्थ एकच आहे. आपले पूर्वज आणि संस्कृती समान आहेत.” त्यांनी स्पष्ट केले की उपासनेच्या पद्धती वेगवेगळ्या असल्या तरी, ओळख एकच आहे. दोन्ही बाजूंनी विश्वास निर्माण होणे आवश्यक आहे. हिंदूंनी त्यांची शक्ती जागृत केली पाहिजे आणि मुस्लिमांनी हिंदूंच्या एकत्र येण्याने इस्लाम संपेल ही भीती सोडून दिली पाहिजे.
ते पुढे म्हणाले की, "आपण ख्रिश्चन किंवा इस्लामचे पालन करू शकतो, परंतु आपण युरोपियन किंवा अरब नाही, आपण भारतीय आहोत. या धर्मांच्या नेत्यांनी आपल्या अनुयायांना हे सत्य शिकवले पाहिजे."
भारतातील रस्त्यांची, शहरांची नावे आक्रमकांच्या नावावर ठेवू नयेत; परंतु अब्दुल हमीद, अशफाकुल्ला खान आणि एपीजे अब्दुल कलाम यांसारख्या आपल्याला प्रेरणा देणाऱ्या खऱ्या नायकांची नावे द्यायला कोणाचीही हरकत असण्याचे कारण नाही.
हिंसाचार आणि संघ..
सरसंघचालकांनी ठामपणे सांगितले की, "जर संघ हिंसक संघटना असती तर आपण ७५ हजार ठिकाणी पोहोचलो नसतो. संघ स्वयंसेवक हिंसाचारात सहभागी असल्याचे एकही उदाहरण नाही. उलट, संघाच्या सेवाकार्याकडे पाहिले पाहिजे, जे स्वयंसेवक कोणताही भेदभाव न करता करतात."
हिंदू धर्मग्रंथ आणि मनुस्मृती
हिंदू धर्मग्रंथ आणि मनुस्मृती यावर भाष्य करताना सरसंघचालक म्हणाले की, “१९७२ मध्ये चारही शंकराचार्यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते की अस्पृश्यता आणि जातीवर आधारित भेदभावाला हिंदू धर्मात स्थान नाही. जर कुठेही जातीभेदाचे संदर्भ आढळले तर ते चुकीचे आहेत.” आपल्याकडे वर्तनाचे दोन मानक आहेत - एक म्हणजे शास्त्र, दुसरे म्हणजे 'लोक'. लोक जे स्वीकारतात तीच प्रथा बनते. भारतातील लोक जातीय भेदभावाला विरोध करतात. संघ सर्व समुदायांच्या नेत्यांना एकत्र येण्यास प्रेरित करतो, एकत्रितपणे आपण स्वतःची आणि संपूर्ण समाजाची काळजी घेतली पाहिजे.
भाषा
भाषेच्या विषयावर बोलताना मोहनजी म्हणाले की, “सर्व भारतीय भाषा राष्ट्रीय आहेत, परंतु परस्पर संवादासाठी आपल्याला एकच व्यवहार भाषा आवश्यक आहे - परंतु ती परदेशी नसावी.” त्यांनी पुढे म्हटले की प्रत्येक भाषेत आदर्श आणि आचरण सारखेच आहे, म्हणून वादाची आवश्यकता नाही. “आपल्याला आपली मातृभाषा माहित असली पाहिजे, आपल्याला आपल्या प्रदेशाच्या भाषेत संवाद साधता आला पाहिजे आणि दररोजच्या संवादासाठी आपण एकच सामान्य भाषा स्वीकारली पाहिजे. हा भारतीय भाषांच्या समृद्धीचा मार्ग आहे. याशिवाय, जगातील कुठलीही भाषा शिकण्यात काहीही नुकसान नाही.”
संघाची अनुकूलता
मोहनजी म्हणाले की संघ ही एक विकसित होणारी संघटना आहे, परंतु ती तीन गोष्टींवर ठाम आहे:
१. “वैयक्तिक चारित्र्यनिर्मितीद्वारे, समाजाच्या वर्तनात बदल शक्य आहे आणि आम्ही हे सिद्ध केले आहे.
२. समाजाचे संघटन करा, नंतरचे परिवर्तन स्वतःहून घडेल.
३. भारत एक हिंदू राष्ट्र आहे.
या तीन गोष्टींव्यतिरिक्त, संघातील इतर सर्व गोष्टी बदलू शकतात. इतर सर्व बाबींमध्ये लवचिकता आहे.” त्यांनी नमूद केले की राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाची स्थापना १९२५ मध्ये विजयादशमीला नागपूर येथे झाली होती. या वर्षी, संघ त्याची शताब्दी साजरी करत आहे आणि त्याचा एक भाग म्हणून, देशभरात अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जात आहेत. यामध्ये चार प्रमुख शहरांमध्ये तीन दिवसांचे संवाद कार्यक्रम आहेत, ज्यापैकी पहिला कार्यक्रम २६ ते २८ ऑगस्ट २०२५ दरम्यान दिल्लीत आयोजित करण्यात आला होता.
शिक्षणातील मूल्ये
"तंत्रज्ञान आणि आधुनिकता शिक्षणाच्या विरोधात नाहीत. शिक्षण म्हणजे केवळ शालेय शिक्षण किंवा माहिती नाही. त्याचा उद्देश मूल्ये जोपासणे आणि व्यक्तीला खऱ्या अर्थाने ज्ञानी बनवणे आहे. सर्वत्र, आपली मूल्ये आणि संस्कृती शिकवली पाहिजे. आपले धर्म वेगळे असू शकतात, परंतु एक समाज म्हणून आपण एक आहोत. चांगली मूल्ये, शिष्टाचार सार्वत्रिक आहेत. भारताची साहित्यिक परंपरा खूप समृद्ध आहे. ती नक्कीच शिकवली पाहिजे, मग ती मिशनरी शाळांमध्ये असो किंवा मदरशांमध्ये असो."
मथुरा आणि काशी
भागवत म्हणाले की मथुरा आणि काशीबद्दल हिंदू समाजाच्या भावनांचा आदर केला पाहिजे. तथापि, त्यांनी स्पष्ट केले की संघाने राम मंदिर चळवळीत सक्रियपणे भाग घेतला असला तरी, तो पुढील कोणत्याही चळवळीत थेट सहभागी होणार नाही. "राम मंदिर ही आमची मागणी होती आणि आम्ही त्या चळवळीला पाठिंबा दिला होता, पण संघ आता इतर चळवळींमध्ये भाग घेणार नाही. तरीही, हिंदूंच्या मनात काशी, मथुरा आणि अयोध्या यांचे अनुपम महत्त्व आहे - दोन जन्मभूमी आहेत, एक निवासस्थान आहे. हिंदू समाजाने ती इच्छा व्यक्त करणे स्वाभाविक आहे."
निवृत्तीचे वय
नेत्यांच्या निवृत्तीच्या वयाच्या प्रश्नावर भागवत म्हणाले की, संघात अशी कोणतीही संकल्पना नाही. “मी कधीही असे म्हटले नाही की मी एका विशिष्ट वयात निवृत्त होईन, आणि इतर कोणीही करू नये. संघात आपण सर्व स्वयंसेवक आहोत. जरी मी ८० वर्षांचा असलो तरी, जर मला शाखा चालवण्याचे काम दिले गेले तरी ते मला करावेच लागेल. संघ जे काही काम सोपवेल ते आम्ही करतो. निवृत्तीचा प्रश्नच उद्भवत नाही.” त्यांनी पुढे म्हटले की, संघ एका व्यक्तीवर अवलंबून नाही, “मी एकमेव सरसंघचालक नाही; ही जबाबदारी पार पाडणारे इतर दहा जण इथे समोर बसले आहेत. जेव्हा गरज पडेल तेव्हा पद सोडण्यास आणि संघाची इच्छा असेल तोपर्यंत काम करण्यास आम्ही नेहमीच तयार आहोत.”
महिलांची भूमिका
महिलांच्या भूमिकेबद्दल सरसंघचालक म्हणाले की, “१९३६ मध्ये, राष्ट्र सेविका समितीची स्थापना झाली, जी महिला शाखा चालवते. संघाने प्रेरित अनेक संघटना महिलांच्या नेतृत्वाखाली आहेत. आमच्यासाठी, महिला आणि पुरुष परस्पर पूरक आहेत.” संघाचे कार्य भारतात केंद्रित असले तरी, परदेशात त्यांचे स्वयंसेवक त्या देशांच्या कायद्यांनुसार काम करतात.
मांसाहार
“सण आणि उपवासाच्या वेळी, काही दिवसांसाठी, भावना दुखावणारी कोणतीही गोष्ट टाळणे शहाणपणाचे आहे.” परंतु त्यांनी स्पष्ट केले: “गरज अशी आहे की दोन्ही बाजूंनी एकमेकांच्या भावनांचा आदर करावा; मग कायद्याने हस्तक्षेप करण्याची गरज भासणार नाही.”
मंदिरांचे नियंत्रण
“सर्व मंदिरे सरकारकडे नाहीत; काही खाजगी आहेत आणि काही ट्रस्टकडे आहेत. त्यांची स्थिती योग्यरित्या राखली पाहिजे.” ते पुढे म्हणाले, “मंदिरे भाविकांना परत सोपवण्यासाठी राष्ट्रीय मानसिकता तयार आहे, परंतु योग्य व्यवस्था देखील असायला हवी. जेव्हा मंदिरे परत केली जातात तेव्हा स्थानिक ते राष्ट्रीय पातळीपर्यंत धार्मिक विधी, आर्थिक तसेच भक्तांसाठी व्यवस्था तयार केली पाहिजे, जेणेकरून न्यायालयांनी निर्णय दिला तर आपण तयार असू.”
उच्च पदांवर विवाहित स्वयंसेवक
उच्च पदांवर असलेल्या गृहस्थांबद्दल सरसंघचालक म्हणाले की, “संघात, विवाहित स्वयंसेवक देखील सर्वोच्च पदावर पोहोचू शकतात. भैय्याजी दाणी यांनी सरकार्यवाह म्हणून दीर्घकाळ सेवा केली,ते गृहस्थ होते.” त्यांनी स्पष्ट केले की संघात सध्या ५-७ लाख सक्रिय स्वयंसेवक आणि सुमारे ३,५०० पूर्णवेळ प्रचारक आहेत. उच्च स्तरावर, असताना संघाला पूर्ण वेळ समर्पित केला पाहिजे. “गृहस्थ आमचे मार्गदर्शक आहेत आणि आम्ही त्यांचे कार्यकर्ते आहोत.” संघात सदस्यत्वाची कोणतीही औपचारिक प्रक्रिया नाही. स्वयंसेवकाशी संपर्क साधून किंवा संघाच्या वेबसाइटद्वारे संपर्क साधून कोणीही सामील होऊ शकतो.
धर्मांतरासाठी परदेशी निधी
धर्मांतरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या परदेशी निधीवर मोहनजींनी नियंत्रणाची गरज अधोरेखित केली. "जर परदेशातून पैसे सेवेसाठी येत असतील तर ते ठीक आहे, परंतु ते फक्त त्याच उद्देशाने ते वापरायला हवे. जेव्हा हा पैसा धर्मांतरासाठी वळवला जातो तेव्हा समस्या उद्भवते. अशा निधीची कठोर तपासणी आणि व्यवस्थापन ही सरकारची जबाबदारी आहे."
भारत "हिंदूराष्ट्र"...
सरसंघचालक म्हणाले की , भारत हे एक हिंदू राष्ट्र आहे आणि त्यासाठी कोणत्याही औपचारिक घोषणेची आवश्यकता नाही. "आपल्या ऋषी-ऋषींनी आधीच भारताला हिंदू राष्ट्र घोषित केले आहे. ते कोणत्याही अधिकृत घोषणेवर अवलंबून नाही, ते सत्य आहे. ते स्वीकारल्याने तुमचा फायदा होतो; स्वीकार न केल्याने तुमचे नुकसान होते."
-----
विश्व संवाद केंद्राची निर्मिती
- विश्व संवाद केंद्र - पुणे
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
