विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
अणूशास्त्रज्ञ ते ऋषितुल्य सरसंघचालक: प्रा. राजेंद्र सिंह उर्फ 'रज्जू भैय्या'
भारतीय सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक जीवनात असे काही मोजकेच महापुरुष होऊन गेले, ज्यांनी ज्ञानाची अत्युच्च शिखरे गाठूनही असीम साधेपणा जपला आणि आपल्या वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षांना राष्ट्रकारणाच्या महायज्ञात आहुती देऊन टाकली. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे चौथे सरसंघचालक प्रा. राजेंद्र सिंह—ज्यांना संपूर्ण देश अत्यंत आत्मीयतेने 'रज्जू भैय्या' म्हणून ओळखतो—हे अशाच ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचे एक मूर्तिमंत उदाहरण होते. एक थोर अणुभौतिकशास्त्रज्ञ (Nuclear Physicist) ते लाखो कार्यकर्त्यांचे मार्गदर्शक 'सरसंघचालक' असा त्यांचा जीवनप्रवास भारतीय संघटन परंपरेचा एक अलौकिक अध्याय आहे.
रज्जू भैय्या यांचा जन्म २९ जानेवारी १९२२ रोजी उत्तर प्रदेशातील बुलंदशहर जिल्ह्यातील बनैल या गावी झाला. त्यांचे वडील बलबीर प्रताप सिंह हे संयुक्त प्रांताचे पहिले भारतीय मुख्य अभियंता होते. रज्जू भय्या हे बालपणापासूनच अत्यंत कुशाग्र बुद्धिमत्तेचे धनी होते. त्यांनी अलाहाबाद विद्यापीठातून भौतिकशास्त्रात B.Sc. आणि M.Sc. चे शिक्षण पूर्ण केले. M.Sc. च्या प्रात्यक्षिक परीक्षेत भारताचे पहिले नोबेल पारितोषिक विजेते डॉ. सी. व्ही. रामन हे त्यांचे परीक्षक होते. रज्जू भय्यांची बुद्धिमत्ता आणि उत्तर देण्याची शैली पाहून डॉ. रामन अत्यंत प्रभावित झाले आणि त्यांनी रज्जू भय्या यांना आपल्या मार्गदर्शनाखाली अणुभौतिकशास्त्रात उच्च संशोधनाची आणि फेलोशिपची थेट ऑफर दिली होती.
डॉ. रामन यांची ऑफर विनम्रपणे नाकारत त्यांनी अलाहाबाद विद्यापीठातच प्राध्यापक म्हणून काम करण्यास पसंती दिली. अवघ्या चोवीसाव्या वर्षी ते तेथे अध्यापन करू लागले आणि अत्यंत कमी वयात भौतिकशास्त्र विभागाचे प्रमुख (Head of Department) बनले. त्यांच्या काळात न्यूक्लियर फिजिक्स आणि स्पेक्ट्रोस्कोपी (Spectroscopy) या विषयांचे ते भारतातील अग्रगण्य विद्वान मानले जात. डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्यासह अनेक दिग्गज शास्त्रज्ञ आणि तत्कालीन विचारवंत त्यांच्या विद्वत्तेचा आदर करत असत. क्लिष्ट वैज्ञानिक सिद्धांत सोप्या आणि रसाळ भाषेत शिकवण्याची त्यांची पद्धत अलाहाबाद विद्यापीठात प्रचंड लोकप्रिय होती.
अलाहाबाद विद्यापीठात अध्यापन करत असतानाच १९४२ च्या 'भारत छोडो' आंदोलनाच्या काळात त्यांचा राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी संपर्क आला. संघ संस्थापक डॉ. हेडगेवार आणि द्वितीय सरसंघचालक श्री गुरुजी यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव पडला. एकिकडे अत्यंत उज्ज्वल शैक्षणिक भविष्य, जागतिक दर्जाच्या वैज्ञानिक संशोधनाच्या संधी आणि भौतिक सुखसोयी होत्या; तर दुसरीकडे राष्ट्रासाठी सर्वस्व अर्पण करण्याचा कठीण मार्ग होता. रज्जू भय्या यांनी तर्कापेक्षा तपाला आणि वैयक्तिक प्रगतीपेक्षा राष्ट्रकार्याला प्राधान्य दिले. परिणामी, १९६६ मध्ये त्यांनी अलाहाबाद विद्यापीठातील आपल्या प्रतिष्ठित प्राध्यापकपदाचा राजीनामा दिला आणि संघाचे पूर्णवेळ प्रचारक म्हणून स्वतःला वाहून घेतले.
रज्जू भैय्या यांच्या संघटन कौशल्याचे मुख्य सूत्र 'मानवीय संवेदना' हे होते. त्यांनी संघकार्याला निव्वळ औपचारिक किंवा नियमावलीत अडकवून ठेवले नाही, तर त्याला कौटुंबिक आत्मीयतेचे रूप दिले. त्यांची स्मरणशक्ती अद्भुत होती; वर्षांनंतर भेटलेल्या साध्या स्वयंसेवकाचे नाव, त्याच्या कौटुंबिक अडचणी आणि पूर्वी झालेली चर्चा त्यांना तंतोतंत आठवत असे. ते आदेश देणारे सरसेनापती नव्हते, तर कार्यकर्त्यांचा हात धरून सोबत चालणारे मार्गदर्शक होते. 'मतभेद असू शकतात, पण मनभेद नसले पाहिजेत' या सूत्रावर त्यांचा गाढ विश्वास होता. १९७५ ते १९७७ या आणीबाणीच्या काळात जेव्हा संघावर बंदी होती आणि अनेक नेते तुरुंगात होते, तेव्हा रज्जू भय्यांनी अत्यंत धैर्याने व गुप्तपणे संघटन जिवंत ठेवले. तसेच, लोकशाहीच्या पुनरुज्जीवनासाठी सर्वपक्षीय नेत्यांशी संवाद साधण्यात त्यांनी महत्त्वपूर्ण सेतूची भूमिका बजावली.
११ मार्च १९९४ रोजी तिसरे सरसंघचालक बाळासाहेब देवरस यांनी प्रकृती अस्वास्थ्यामुळे रज्जू भैय्या यांची संघाचे चौथे सरसंघचालक म्हणून नियुक्ती झाली. आपल्या कार्यकाळात त्यांनी 'सामाजिक समरसता', 'ग्रामविकास', 'सेंद्रिय शेती' आणि 'स्वदेशी व स्वावलंबन' या विषयांवर विशेष भर दिला. पुढे प्रकृती साथ देत नाही हे लक्षात आल्यावर, फेब्रुवारी २००० मध्ये त्यांनी सरसंघचालकांचे दायित्व के. एस. सुदर्शन यांच्याकडे सोपवली.
रज्जू भैय्यांच्या जीवनकार्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांच्यात असलेला वैज्ञानिकाचा वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन आणि ऋषीची करुणा यांचा संगम होय. त्यांनी विज्ञानाला अध्यात्माचा विरोधक मानले नाही. प्रयोगशाळेत सत्याचा शोध घेणे आणि राष्ट्राच्या पुनरुत्थानासाठी चरित्रवान व्यक्ती निर्माण करणे, या दोन्ही गोष्टींना ते एकाच साधनेची दोन रूपे मानत असत. १४ जुलै २००३ रोजी पुण्यामध्ये या महान कर्मयोग्याने अखेरचा श्वास घेतला. प्रा. राजेंद्र सिंह उर्फ रज्जू भय्या हे केवळ एका संघटनेचे प्रमुख नव्हते; तर ते 'राष्ट्र प्रथम' या भावनेचे जिवंत प्रतीक होते. अणूच्या गाभ्याचा अभ्यास करणाऱ्या एका वैज्ञानिकाने कोट्यवधी देशवासियांच्या हृदयाचा ठाव कसा घ्यावा, याचे ते अजोड उदाहरण आहेत. त्यांचे जीवन आणि विचार येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना राष्ट्रसेवेची आणि निस्वार्थ समर्पणाची प्रेरणा देत राहतील.
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
