विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
धर्मरक्षिका आणि परमभक्त: संत कान्होपात्रा
महाराष्ट्र ही संतांची, शूरवीरांची आणि हिंदुत्वाची अभेद्य अन् पवित्र भूमी आहे. या भूमीत हिंदू धर्माच्या रक्षणार्थ अनेक संतांनी भक्तीचे आणि क्रांतीचे बीज रोवले. भागवत धर्माची पताका फडकवत ठेवणारी पंढरी ही महाराष्ट्राची आध्यात्मिक राजधानी आहे आणि याच भक्तीच्या प्रवाहात एक तेजस्वी नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते, ते म्हणजे संत कान्होपात्रा! संत कान्होपात्रा यांचे जीवन केवळ एक भक्तीकथा नसून, तो हिंदू स्त्रीच्या अस्मितेचा, पातिव्रत्याचा आणि स्वाभिमानाचा एक ऐतिहासिक लढा आहे.
मंगळवेढा या गावी श्यामा नावाच्या एका नर्तिकेच्या पोटी कान्होपात्रा यांचा जन्म झाला. नर्तिकेच्या घरात जन्म होऊनही त्यांचे मन मात्र या ऐहिक मोहात आणि पापात कधीच रमले नाही. चिखलात जसे शुद्ध कमळ उमलावे, तशीच अत्यंत सात्त्विक वृत्ती कान्होपात्रांच्या ठायी होती. त्यांचे सौंदर्य अजोड होते, पण त्या सौंदर्यावर आध्यात्मिक तेजाची आणि धर्माचरणाची झळाळी होती. समाजाने आणि परिस्थितीने ठरवून दिलेला मार्ग त्यांनी हिंदू संस्कारांनुसार स्पष्टपणे नाकारला. त्यांच्या अंतःकरणात केवळ एकाच तत्त्वाची ओढ होती, ती म्हणजे साक्षात परब्रह्म पांडुरंग!
त्या काळात महाराष्ट्रावर यवनांचे आणि इस्लामी आक्रमकांचे मोठे सावट होते. हिंदू समाजावर, मंदिरांवर आणि हिंदू स्त्रियांवर अत्याचार होत होते. अशा अंधकारमय काळात वारकरी संप्रदाय हिंदू समाजाला संघटित करण्याचे मोठे कार्य करत होता. कान्होपात्रांनी वारकऱ्यांच्या तोंडून विठुरायाची महती ऐकली आणि त्यांच्यात भक्तीचा अंकुर फुटला. "विठ्ठल हेच माझे सर्वस्व आणि तोच माझ्या धर्माचा रक्षक," हा अढळ विश्वास त्यांच्या मनात निर्माण झाला. त्यांनी सर्व भौतिक सुखांचा त्याग करत मंगळवेढा सोडला आणि थेट पंढरपूरची वाट धरली.
पंढरपुरात पोहोचल्यावर विठ्ठलाचे साजिरे रूप पाहून त्यांची सर्व भौतिक तहानभूक हरपली. "नको देवराया अंत आता पाहू" असा टाहो फोडत त्यांनी स्वतःला भगवंताच्या चरणी वाहून घेतले. हिंदू धर्मातील भक्तीमार्गात जात, पात, कूळ यापेक्षा शुद्ध भावाला कसे महत्त्व आहे, हे त्यांनी दाखवून दिले. पंढरीच्या वाळवंटात त्या विठ्ठलाचे अभंग गाऊ लागल्या. त्यांचे अभंग म्हणजे हिंदू तत्त्वज्ञानाचा, वेदांताचा आणि भक्तीरसाचा अथांग सागरच आहेत.
सुलतानाचे आक्रमण आणि धर्माचे रक्षण
परंतु, तत्कालीन क्रूर यवनी राजवटीची वक्रदृष्टी या सात्त्विक हिंदू भक्तीवर पडली. बिदरच्या बहामनी सुलतानाला कान्होपात्रांच्या अनुपम सौंदर्याची माहिती मिळाली. एका हिंदू स्त्रीचे सौंदर्य आपल्या उपभोगासाठी असावे, अशा नीच आणि क्रूर वासनेने सुलतानाने आपल्या सैनिकांना फर्मान सोडले की कान्होपात्राला पकडून माझ्या दरबारात हजर करा. म्लेंच्छ सैनिकांची फौज पंढरपूरच्या दिशेने चालून आली. हा थेट हिंदूंच्या अस्मितेवर आणि पवित्र तीर्थक्षेत्रावरच हल्ला होता.
सैनिकांनी मंदिराला वेढा घातला आणि कान्होपात्रांना सुलतानासोबत येण्याची सक्ती करू लागले. सत्तेची दहशत आणि तलवारीचा धाक दाखवून त्यांना घाबरवण्याचा प्रयत्न झाला. पण कान्होपात्रा या सामान्य स्त्री नव्हत्या; त्यांच्यात हिंदू नारीची प्रखर तेजस्विता सामावलेली होती. त्यांनी यवनांसमोर गुडघे टेकण्यास किंवा आपल्या धर्माशी तडजोड करण्यास स्पष्ट शब्दांत नकार दिला. "माझा देह केवळ पांडुरंगाचा आहे, तो कोणत्याही आक्रमकाच्या अधीन होणार नाही," हा त्यांचा दृढ निश्चय होता. म्लेंच्छांच्या दास्यात आणि बाटून जगण्यापेक्षा मरण पत्करणे त्यांना अधिक सन्मानाचे वाटले.
आक्रमकांच्या बळापुढे हिंदू स्त्री कधीही लाचार होऊ शकत नाही, हे दाखवून देण्यासाठी त्यांनी सुलतानाच्या सैनिकांना सांगितले की, "मला फक्त एकदा माझ्या विठुरायाचे दर्शन घेऊ द्या." सैनिक मंदिराबाहेर थांबले आणि कान्होपात्रा विठ्ठलाच्या गाभाऱ्यात गेल्या. तिथे त्यांनी डोळ्यांत प्राण आणून श्रीहरिला अत्यंत कळवळून हाक मारली. "पतितपावन हे तुझे नाव आहे, आता माझ्या धर्माचे आणि अब्रूचे रक्षण तूच कर," अशी आर्त विनवणी त्यांनी केली. "अगा वैकुंठीच्या राया, आता धाव रे विठ्ठला," हा त्यांचा टाहो संपूर्ण गाभाऱ्यात घुमला.
स्वयंबलिदान आणि अमर वारसा
हिंदू धर्मात भगवंत आपल्या भक्तांसाठी नेहमीच धावून येतो, हा शाश्वत इतिहास आहे. कान्होपात्रांनी विठ्ठलाच्या चरणी मस्तक ठेवले आणि त्यांच्या प्राणांची ज्योत पांडुरंगात विलीन झाली. त्यांनी आपल्या सतीत्वाचे आणि हिंदू धर्माचे रक्षण करण्यासाठी हसत हसत प्राणांची आहुती दिली. यवनांच्या हाती आपला देह लागू नये म्हणून त्यांनी केलेले हे अलौकिक आणि महान स्वयंबलिदान होते. सैनिकांना जेव्हा हे समजले, तेव्हा त्यांच्या हाती केवळ निराशा आणि नामुष्कीचा पराभवच आला.
सुलतानाची क्रूर सत्ता आणि त्याची वासना एका हिंदू भक्तेच्या दृढ निश्चयापुढे पार धुळीला मिळाली. कान्होपात्रांचे हे बलिदान म्हणजे हिंदुत्वाच्या रक्षणार्थ दिलेल्या अनेक बलिदानांपैकी एक सुवर्ण अध्याय आहे. जो समाज आपल्या स्त्रियांच्या सन्मानाचे रक्षण करतो आणि स्वाभिमान जपतो, तोच समाज जिवंत राहतो. कान्होपात्रांनी मृत्यूला कवटाळले, परंतु आपला धर्म आणि स्वाभिमान यवनांच्या हातून कलंकित होऊ दिला नाही.
आजही पंढरपूरच्या मंदिरात महाद्वाराजवळच संत कान्होपात्रांची समाधी आहे. ही समाधी म्हणजे केवळ एक स्मारक नसून ती हिंदू सतीत्वाचे, शौर्याचे आणि भक्तीचे ज्वलंत प्रतीक आहे. ज्या ठिकाणी त्यांनी प्राण सोडले, तिथे एक 'तरटी' नावाचा वृक्ष उगवला, जो आजही तिथे डौलाने उभा राहून त्यांच्या बलिदानाची साक्ष देतो.
हिंदुत्व म्हणजे केवळ पूजापाठ नसून, संकटाच्या वेळी धर्मासाठी आणि स्वाभिमानासाठी प्राणार्पण करण्याची सिद्धता होय. संत कान्होपात्रांनी याच प्रखर हिंदुत्ववादी विचारांचे मूर्तिमंत उदाहरण जगासमोर ठेवले. त्यांचा संघर्ष आणि बलिदान आजच्या पिढीला शिकवते की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी स्वधर्माचरण आणि स्वाभिमान कधीही सोडू नये. ज्या यवनांनी या भूमीवर अत्याचार केले, त्यांचा इतिहास काळाच्या पडद्याआड नष्ट झाला; परंतु कान्होपात्रांचे नाव आणि त्यांची भक्ती मात्र हिंदूंच्या हृदयात अखंडपणे तेवत आहे.
सत्य, धर्म आणि पावित्र्य हे नेहमीच असत्यावर व क्रूरतेवर विजय मिळवते, हाच धडा संत कान्होपात्रांचे जीवन आपल्याला देते. धर्मवीर, चारित्र्यसंपन्न आणि परम भगवद्भक्त संत कान्होपात्रा यांच्या पवित्र स्मृतीस त्रिवार वंदन!
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
