विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
today
समर्थ रामदास स्वामी आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर
समर्थ रामदास स्वामी यांच्या 'दासबोध' ग्रंथातील 'कार्यकर्ता' आणि स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचे 'समर्पित जीवन' हे दोन्ही विषय म्हणजे भारतीय राष्ट्रवादाचे आणि आध्यात्मिक धैर्याचे दोन मेरुमणी आहेत. समर्थांनी दासबोधात ज्या 'धुरंधर' आणि 'सावध' कार्यकर्त्याचे लक्षण सांगितले आहे, त्याचे मूर्तिमंत प्रतिबिंब सावरकरांच्या चरित्रात उमटलेले दिसते.
दासबोधोक्त कार्यकर्ता आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर एक उत्तम उदाहरण आहे. समर्थांचा 'कर्ता' आणि सावरकरांचे 'कर्तृत्व' यात साम्य आढळते. समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोधाच्या १८ व्या दशकात 'उत्तम पुरुष' आणि 'राजकारण' या समासांमध्ये कार्यकर्त्याची जी लक्षणे सांगितली आहेत, ती सावरकरांच्या जीवनाला तंतोतंत लागू पडतात. समर्थ म्हणतात:
"प्रचितीविण जे बोलणे। ते अवघेचि जाणावे विटंबणे।"
सावरकरांचे संपूर्ण जीवन हे केवळ शब्दांचे नव्हते, तर ते प्रचितीचे होते. अंदमानच्या काळकोठडीत असतानाही त्यांनी राष्ट्रवादाचा जो मंत्र जपला, तो त्यांच्या प्रत्यक्ष कृतीतून आला होता. समर्थांना अभिप्रेत असलेला कार्यकर्ता हा 'आधी केले मग सांगितले' या उक्तीचा पाईक असतो, आणि सावरकर हे त्याचे श्रेष्ठ उदाहरण आहेत.
समर्थ रामदास स्वामी यांच्या 'दासबोध' ग्रंथातील 'कार्यकर्ता' आणि स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचे 'समर्पित जीवन' हे दोन्ही विषय म्हणजे भारतीय राष्ट्रवादाचे आणि आध्यात्मिक धैर्याचे दोन मेरुमणी आहेत. समर्थांनी दासबोधात ज्या 'धुरंधर' आणि 'सावध' कार्यकर्त्याचे लक्षण सांगितले आहे, त्याचे मूर्तिमंत प्रतिबिंब सावरकरांच्या चरित्रात उमटलेले दिसते
सावधपण आणि संघटन चातुर्य
दासबोधात समर्थांनी कार्यकर्त्याला 'सावध' राहण्याचा सल्ला दिला आहे:
"सावधपणे सर्वही करावे। परि ते कोणास न कळावे।"
सावरकरांनी स्थापन केलेली 'अभिनव भारत' ही गुप्त संघटना याच 'सावध' तत्त्वावर आधारित होती. ब्रिटिशांच्या डोळ्यात धूळ फेकून सशस्त्र क्रांतीचे जाळे विणणे, हे समर्थांच्या 'गुप्त राजकारणा'चेच आधुनिक रूप होते. सावरकरांनी लंडनमध्ये राहून चालवलेली क्रांतीकार्ये ही समर्थांच्या 'प्रपंची जो सावधान। तोचि परमार्थी धन्य' या सूत्राला पुष्टी देतात.
कष्ट आणि लोकसंग्रह
समर्थांच्या मते, जो कष्ट करतो तोच लोकांचे नेतृत्व करू शकतो:
"कष्टेविण फळ नाही। कष्टेविण राज्य नाही।"
सावरकरांनी रत्नागिरीतील स्थानबद्धतेच्या काळात केलेले समाजशुद्धीचे कार्य—जसे की पतित पावन मंदिर निर्माण आणि जातिभेद निर्मूलन—हे खऱ्या अर्थाने जनसंघटनाचे कार्य होते. 'मनाचे श्लोक' मध्ये समर्थ जसे मनाला उपदेश करतात, तसेच सावरकरांनी आपल्या साहित्यातून भारतीय मनाला मरगळ झटकून उभे राहण्याचे आवाहन केले.
ध्येयवाद :
समर्थांनी 'मनाचे श्लोक' मध्ये सांगितले आहे:
"मना वासना दुष्ट ते सांडि जावी। मना कामना सत्य ते वाढवावी।"
सावरकरांनी वैयक्तिक सुखाच्या सर्व वासनांचा त्याग करून केवळ 'स्वातंत्र्य' ही एकच सत्य कामना मनात धरली. सावरकरांची 'सागरा प्राण तळमळला' ही कविता म्हणजे एका विरही भक्ताची आपल्या मातृभूमीसाठी असलेली आर्त हाक आहे, जी समर्थांच्या भक्तीमार्गाशी नाते सांगते.समर्थांचा 'दासबोध' हा केवळ आध्यात्मिक ग्रंथ नसून तो समाजशास्त्राचा आणि राजनीतीचा दीपस्तंभ आहे. सावरकरांनी या दीपस्तंभाच्या प्रकाशात आपले जीवन व्यतीत केले. समर्थांना हवा असलेला 'अखंड सावधान' आणि 'तिक्ष्ण बुद्धीचा' कार्यकर्ता सावरकरांच्या रूपाने देशाला लाभला.समर्थ रामदास स्वामींच्या 'दासबोध' ग्रंथातील तत्त्वज्ञान आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे दाहक जीवनकार्य हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. समर्थांनी १७ व्या शतकात विस्कळीत झालेल्या समाजाला संघटित करण्यासाठी जो 'कार्यकर्ता' शब्दबद्ध केला, तोच २० व्या शतकात सावरकरांच्या रूपाने प्रत्यक्ष कृतीत उतरलेला दिसतो.
दासबोधात समर्थांनी 'उत्तम पुरुष लक्षण' सांगताना कार्यकर्त्यासाठी 'सावधपण' हा शब्द वारंवार वापरला आहे. समर्थ म्हणतात:
"मुख्य ते सावधपण। जेणे चुके विलक्षण।"
सावरकरांचे संपूर्ण जीवन या 'सावधपणाचे' प्रतीक होते. अंदमानच्या जेलमध्ये असतानाही शत्रूच्या प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवणे आणि कैद्यांमध्ये राष्ट्रभक्ती जागवणे, हे समर्थांच्या 'सावध' कार्यकर्त्याचेच लक्षण आहे. समर्थांना असा कार्यकर्ता हवा होता जो लोकांच्या अंतःकरणात जागा करून घेईल ("आधी ते लोक राजी करावे। मग हळू हळू विवंचना द्यावी"). सावरकरांनी रत्नागिरीत असताना अस्पृश्यता निवारणासाठी केलेले कार्य हे लोकांची मने जिंकून मग समाजपरिवर्तन करण्याच्या या सूत्राला धरूनच होते.
समर्थ रामदास स्वामींनी प्रपंच आणि परमार्थ दोन्हीमध्ये 'यत्न' म्हणजेच प्रयत्नांना सर्वोच्च स्थान दिले आहे:
"यत्न तो देव जाणावा। अंतरी धरूनि यत्न करावा।"
सावरकरांनी प्रयत्न कधीही सोडले नाहीत. त्यांनी तो ग्रंथ छुप्या मार्गाने भारतात पोहोचवला. हाच तो 'यत्न' जो समर्थांना अभिप्रेत होता. सावरकरांच्या मते, 'हताश होणे हा मृत्यु आहे', आणि हेच समर्थांनी दासबोधात "आळसे कार्यभाग नासतो" असे सांगून अधोरेखित केले आहे.
'मनाचे श्लोक' आणि सावरकरांचे मनोधैर्य
समर्थांनी मनाला केलेल्या उपदेशाचे सार म्हणजे ध्येयासाठी मन कणखर करणे आहे.
सावरकरांनी अंदमानमध्ये कोलू ओढताना, दगडाच्या भिंतीवर खिळ्याने काव्य लिहिताना जे दुःख सोसले, ते केवळ ध्येयासाठी होते. समर्थांनी 'मनाचे श्लोक' मध्ये ज्या 'विवेक' आणि 'वैराग्य' या दोन गोष्टी सांगितल्या आहेत, त्या सावरकरांच्या जीवनात स्पष्ट दिसतात. कुटुंबाचा मोह सोडून राष्ट्रासाठी सर्वस्व अर्पण करणे हे सावरकरांचे वैराग्य होते, तर राजकारण आणि समाजकारणाची योग्य सांगड घालणे हा त्यांचा विवेक होता.
समर्थांच्या दासबोधात राजकारणाचे सखोल विवेचन आहे. ते म्हणतात:
"राजकारण बहुत करावे। परि ते कोणास न कळावे।"
समर्थांनी जसे देशभर मारुतीची मंदिरे स्थापन करून तरुणांना शक्तीची उपासना शिकवली, तसेच सावरकरांनी तरुणांना 'शस्त्रास्त्रे' आणि 'विज्ञाननिष्ठा' यांचा मंत्र दिला.समर्थांनी "मराठा तितुका मेळवावा। महाराष्ट्र धर्म वाढवावा" असे म्हटले होते. याचा व्यापक अर्थ म्हणजे विखुरलेल्या समाजाला एकत्र करणे. सावरकरांनी 'हिंदुत्व' ही संकल्पना मांडून याच भूमीला 'पितृभू' आणि 'पुण्यभू' मानणाऱ्या सर्वांना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला. समर्थांना अपेक्षित असलेला 'स्वधर्म' आणि सावरकरांना अपेक्षित असलेले 'स्वराज्य' हे दोन्ही एकाच ध्येयाचे दोन टप्पे होते.समर्थांनी दासबोधात रेखाटलेला कार्यकर्ता हा केवळ माळा जपणारा भक्त नव्हता, तर तो समाजात परिवर्तन घडवणारा 'दक्ष' योद्धा होता. सावरकरांनी आपल्या 'ने मजसी ने परत मातृभूमीला' या आर्ततेपासून ते 'विज्ञाननिष्ठे'पर्यंतच्या प्रवासात समर्थांचा हाच वारसा चालवला. सावरकरांचे जीवन म्हणजे समर्थांच्या ओव्यांचे प्रत्यक्ष भाष्य आहे, असे म्हणणे वावगे ठरणार नाही.समर्थ रामदास स्वामींचे वाङ्मय आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे जीवनकार्य यांचा समन्वय साधणे म्हणजे 'अध्यात्म' आणि 'सशस्त्र राष्ट्रवाद' यांचा संगम अभ्यासणे होय. समर्थांनी दासबोधात ज्या 'सावध' आणि 'प्रज्ञावंत' कार्यकर्त्याचे चित्र रेखाटले आहे, त्याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे सावरकरांचे चरित्र.
"विवेकें ओळखावे अंतर। विवेकें साधावा परमार्थ सत्वर।"
सावरकरांनी देशाला सांगितले की, केवळ जुन्या रूढींना चिकटून राहू नका, तर आधुनिक विज्ञानाचा स्वीकार करा. हाच तो 'विवेक' आहे जो समाजाला अंधश्रद्धेतून बाहेर काढून प्रबळ बनवतो. समर्थांना हवा असलेला कार्यकर्ता हा जुनाट विचारांचा नसून, तो काळाची पावले ओळखणारा असावा, हे सावरकरांनी सिद्ध केले.समर्थांचा 'दासबोध' हा केवळ आध्यात्मिक ग्रंथ नसून तो समाजशास्त्राचा आणि राजनीतीचा दीपस्तंभ आहे. सावरकर सुद्धा एक दीपस्तंभ आहेत. त्या प्रकाशात आपले जीवन उजळून जाईल हे मात्र नक्की. समर्थांना हवा असलेला 'अखंड सावधान' आणि 'तिक्ष्ण बुद्धीचा' कार्यकर्ता सावरकरांच्या रूपाने देशाला लाभला.
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे जयोस्तुते हे पद्य आणि देश बडवावा की बुडवावा धर्म संस्थापनेसाठी हे समर्थ रामदास स्वामी यांचे वचन यांच्यावर आधारित राष्ट्रवादावर चार
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'जयोस्तुते' हे स्तोत्र आणि समर्थ रामदास स्वामींचे 'धर्मसंस्थापनेसाठी' केलेले आवाहन हे दोन्ही विचार भारतीय राष्ट्रवादाचे दोन भक्कम स्तंभ आहेत.
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे 'जयोस्तुते' हे केवळ एक काव्य नसून तो स्वातंत्र्याच्या देवतेचा केलेला जयघोष आहे. सावरकरांच्या राष्ट्रवादात 'स्वराज्य' आणि 'स्वातंत्र्य' यांना सर्वोच्च स्थान आहे. त्यांच्या मते, ज्या राष्ट्रात स्वातंत्र्य नाही, ते राष्ट्र मृतप्राय असते. "तेजस्विनो न तामस्तु" असे म्हणत असताना ते राष्ट्राच्या आत्मसन्मानाचा पुरस्कार करतात. सावरकरांचा राष्ट्रवाद हा पराक्रमावर आधारित आहे; तो केवळ भौगोलिक सीमांचे रक्षण करणारा नसून, राष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक अस्मितेचे जतन करणारा आहे. त्यांच्या दृष्टीने मातृभूमी ही केवळ जमीन नसून ती साक्षात ईश्वरी चैतन्य आहे.
दुसरीकडे, समर्थ रामदास स्वामींचा राष्ट्रवाद हा 'धर्मसंस्थापनेच्या' व्यापक भूमिकेतून येतो. "धर्मासाठी मरावें, मरोनि अवघ्यांस मारावें, मारितां मारितां घ्यावें राज्य आपुलें" या त्यांच्या वचनातून अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा मिळते. समर्थांचा धर्म हा केवळ कर्मकांडापुरता मर्यादित नसून तो 'कर्तव्य' आणि 'न्याय' या अर्थाने येतो. राष्ट्राच्या हितासाठी जर प्रसंगी कठोर पावले उचलावी लागली किंवा संघर्षाचा मार्ग स्वीकारावा लागला, तर ते समर्थांच्या मते धर्मसंमत आहे. राष्ट्र जिवंत ठेवण्यासाठी धर्माचे (न्यायाचे) अधिष्ठान असणे आवश्यक आहे, हाच त्यांच्या विचारांचा गाभा आहे.
सावरकर आणि समर्थ रामदास या दोघांच्याही राष्ट्रवादात एक महत्त्वाचे साम्य म्हणजे 'अजिंक्य पुरुषार्थ'. सावरकर जेव्हा "जयोस्तुते श्रीमहन्मंगले" म्हणतात, तेव्हा त्यांना अशा राष्ट्राची अपेक्षा आहे जे जगाच्या नकाशावर सामर्थ्यवान आणि स्वावलंबी असेल. समर्थांच्या विचारांनुसार, राष्ट्र उभे करण्यासाठी आधी समाज संघटित असणे गरजेचे आहे. "देश बडवावा की बुडवावा" यातील 'बडवावा' हा शब्द संघर्षाचे प्रतीक असून, राष्ट्रावर ओढवलेल्या संकटाच्या वेळी शांत न बसता प्रतिकार करण्याची वृत्ती जोपासण्याचे ते आवाहन करतात. हा राष्ट्रवाद आक्रमक नसून तो 'आत्मरक्षणार्थ' आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, सावरकरांची 'स्वातंत्र्यलक्ष्मी' आणि समर्थांची 'धर्मसंस्थापना' हे दोन्ही विचार एकाच उद्दिष्टाने प्रेरित आहेत—ते म्हणजे राष्ट्राचे अभ्युदय. सावरकरांनी राष्ट्राला आधुनिक विज्ञानाची आणि प्रखर देशभक्तीची जोड दिली, तर समर्थांनी त्याला नैतिकतेचा आणि लोकसंग्रहाचा आधार दिला.
आजच्या काळातही, जेव्हा आपण राष्ट्राच्या प्रगतीचा विचार करतो, तेव्हा सावरकरांचे काव्य आपल्याला स्फूर्ती देते आणि समर्थांचे वचन आपल्याला ध्येय गाठण्यासाठी लागणारे धैर्य आणि दिशा प्रदान करते. हे दोन्ही विचार भारतीय राष्ट्रवादाला अधिक प्रगल्भ आणि सामर्थ्यवान बनवतात.
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे काव्य हे एका ध्येयवेड्या क्रांतिकारकाची आर्त साद आहे. "शतजन्म शोधितांना" या भावनेतून त्यांनी राष्ट्राच्या स्वातंत्र्यासाठी घेतलेल्या अनंत कष्टांचे आणि त्यागाचे दर्शन घडते. सावरकरांचा राष्ट्रवाद हा केवळ राजकीय नसून तो एक 'अनादि-अनंत' असा प्रवास आहे. ज्याप्रमाणे एखादा भक्त ईश्वराचा शोध घेतो, तद्वत सावरकरांनी मातृभूमीच्या मुक्ततेचा ध्यास घेतला. त्यांच्या दृष्टीने राष्ट्र हे केवळ भौगोलिक एकक नसून ते एक जिवंत सत्त्व आहे, ज्याच्या सेवेसाठी अनेक जन्मही अपुरे पडतात. त्यांच्या काव्यातील ही 'तडफ' जनमानसात राष्ट्रभक्तीचे स्फुलिंग चेतवणारी ठरली.
समर्थ रामदास स्वामींचे 'आनंदवनभुवनी' हे काव्य एका मंगल आणि आदर्श स्वराज्याचे स्वप्न आहे. परकीय आक्रमकांच्या जाचातून मुक्त झालेल्या आणि धर्माचे अधिष्ठान लाभलेल्या भूमीचे वर्णन समर्थ अत्यंत ओजस्वी भाषेत करतात. "बुडाला औरंग्या पापी, म्लेंच्छ संहार जाहला" असे म्हणताना त्यांना अभिप्रेत असलेले 'आनंदवनभुवन' हे केवळ दुःखमुक्त नव्हे, तर आत्मगौरव प्राप्त केलेले राष्ट्र आहे. समर्थांचा राष्ट्रवाद हा सामर्थ्य आणि नीतिमत्ता यांची सांगड घालणारा आहे. जिथे अन्यायाचा नाश होतो आणि न्यायाचे राज्य येते, तेच खरे आनंदवनभुवन होय.
या दोन्ही रचनांचा एकत्रित विचार केला असता, असे दिसून येते की सावरकरांनी ज्या 'मुक्तीचा' ध्यास घेतला होता, तिचेच साक्षात रूप समर्थांच्या 'आनंदवनभुवनी'मध्ये प्रकट होते. सावरकर ज्या अस्वस्थतेतून स्वातंत्र्याचा शोध घेत होते, त्या शोधाचा परमोच्च बिंदू म्हणजे समर्थांचे रामराज्य. सावरकरांचे काव्य हे संघर्षाच्या आणि त्यागाच्या मार्गावरील प्रेरणा आहे, तर समर्थांचे काव्य हे त्या संघर्षातून निर्माण होणाऱ्या साध्याचे (Goal) भव्य दर्शन आहे. एकाने 'शोषितांना' मिळणाऱ्या शांततेचा मार्ग दाखवला, तर दुसऱ्याने त्या शांततेचे मंगल स्वरूप रेखाटले.
मार्मिक भाषेत सांगायचे तर, सावरकर आणि समर्थ हे दोन्ही एकाच चैतन्याचे दोन पैलू आहेत. सावरकरांच्या शब्दांत 'क्रांतीचे' तेज आहे, तर समर्थांच्या शब्दांत 'नवनिर्माणाची' दिशा आहे. सावरकरांनी स्वातंत्र्यदेवतेची केलेली आराधना आणि समर्थांनी केलेली अधर्माच्या विनाशाची घोषणा, या दोन्ही गोष्टी राष्ट्रउभारणीसाठी आवश्यक असणाऱ्या 'शक्ती' आणि 'युक्ती'चे प्रतीक आहेत. आजही ही दोन्ही काव्ये वाचताना भारतीयांच्या मनात राष्ट्राभिमान आणि कर्तव्याची जाणीव प्रखरपणे जागृत होते, कारण या विचारांच्या मुळाशी निस्वार्थ देशप्रेम आणि वैश्विक कल्याणाची भावना आहे.
श्री गुंजन हरी देव
सातारा
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
