विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
बैलपोळा: पशूधनाचा कृतज्ञता उत्सव
हिंदू संस्कृती ही मूलतः कृषीप्रधान आणि निसर्गाशी एकरूप झालेली संस्कृती आहे. आपल्या देशात निसर्ग, वृक्ष आणि प्राण्यांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणारे अनेक सण-उत्सव साजरे केले जातात. या सर्वांमध्ये 'बैलपोळा' (किंवा पोळा) हा सण अत्यंत विशेष, पवित्र आणि भावूक महत्त्व बाळगून आहे. वर्षभर अहोरात्र शेतात राबणाऱ्या, जमिनीची नांगरणी व पेरणी करून मानवाची भूक भागवणाऱ्या आपल्या सर्जा-राजा (बैल) आणि पशूधनाप्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा हा एक अनोखा सोहळा आहे.
हिंदू धर्मात गाय आणि बैलाला अत्यंत पूजनीय स्थान दिले गेले आहे. आपल्या पौराणिक परंपरेत प्रत्येक देवाचे एक वाहन किंवा प्राणी साथीदार दर्शवला आहे; जसे की भगवान महादेवांचे वाहन नंदी बैल आणि भगवान श्रीकृष्णाची लाडकी गाय. यावरूनच पशूधनाचे मानवी जीवनातील आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक महत्त्व स्पष्ट होते.बैलपोळा हा सण प्रामुख्याने महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, कर्नाटक आणि तेलंगणा या राज्यांमध्ये मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. महाराष्ट्रात विदर्भ, मराठवाडा आणि ग्रामीण भागात या सणाचा विशेष जल्लोष पाहायला मिळतो. काही ठिकाणी याला 'पोला अमावस्या' किंवा 'पिठोरी अमावस्या' असेही म्हणतात.
- पौराणिक कथा :
बैलपोळ्याच्या परंपरेला एक पौराणिक पार्श्वभूमीसुद्धा लाभलेली आहे. कथेनुसार, बालपणी भगवान श्रीकृष्णाचा वध करण्यासाठी कंसाने 'पोलासुर' नावाच्या राक्षसाला पाठवले होते. मात्र श्रीकृष्णाने आपल्या पराक्रमाने या राक्षसाचा वध केला आणि लहान मुलांसह पशूधनाचे रक्षण केले. या विजयाचे स्मरण म्हणून आणि मुक्या प्राण्यांचे तसेच बालकांचे आरोग्य चांगले राहावे, यासाठी पोळा साजरा करण्याची प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते.
काही भागांत श्रावण, तर काही भागांत भाद्रपद महिन्यातील अमावस्येला बैलपोळा साजरा केला जातो. पोळ्याच्या दिवशी शेतातील नांगरणी, वाहतूक व इतर सर्व कामे पूर्णपणे बंद ठेवून बैलांना विश्रांती दिली जाते. सणाच्या दिवशी सकाळीच बैलांना नदी किंवा तलावावर नेऊन स्वच्छ आंघोळ घातली जाते. त्यानंतर त्यांच्या शिंगांना आकर्षक रंग लावले जातात. गळ्यात घुंगुरमाळा, मोहरकी आणि पाठीवर नक्षीदार झुली टाकल्या जातात. डोक्यावर बाशिंग आणि फुलांचे हार घालून बैलांना नवरदेवासारखे सजवले जाते. या दिवशी प्रत्येक शेतकरी कुटुंबात पुरणपोळीचा खास स्वयंपाक केला जातो. शेतकरी पती-पत्नी श्रद्धेने बैलांची पूजा करतात, त्यांना ओवाळतात आणि पुरणपोळीचा गोड नैवेद्य भरवतात.
संध्याकाळी ढोल-ताशांच्या गजरात आणि वाजंत्र्यांच्या साथीने गावातून बैलांची दिमाखदार शोभायात्रा काढली जाते. गावातील प्रमुख ठिकाणी 'तोरण' बांधले जाते आणि वाजतगाजत ते तोडले जाते. एकमेकांच्या बैलांचे कौतुक करत संपूर्ण गाव या सोहळ्यात सहभागी होतो. बैलपोळा हा केवळ एक पारंपारिक सण नसून मानवी जीवन आणि मुक्या प्राण्यांमधील आत्मिक बंध जपण्याचा एक सुंदर मार्ग आहे. आजच्या आधुनिक आणि यांत्रिक युगात शेतीत ट्रॅक्टरचा वापर वाढला असला, तरीही आपल्या संस्कृतीची ही सुंदर परंपरा टिकवून ठेवणे आणि मुक्या प्राण्यांप्रती दयाळूपणा दाखवणे हीच या सणाची खरी शिकवण आहे
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
