विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
अखंड भारत: कल्पना की वास्तव ?
जगाच्या इतिहासात अनेक साम्राज्ये उदयास आली आणि काळाच्या ओघात नामशेष झाली. परंतु, भारतीय उपखंडात फुललेली संस्कृती ही केवळ एका राजकीय सत्तेपुरती मर्यादित नसून, ती हजारो वर्षांची अखंड जीवनशैली आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जाणीव आहे. आज ज्या भूभागाला आपण 'दक्षिण आशिया' म्हणून ओळखतो, तो प्राचीन काळात एका विशाल सांस्कृतिक सूत्रात गुंफलेला होता. या विशाल संकल्पनेलाच आपण 'अखंड भारत' या नावाने ओळखतो.
अखंड भारताचा विचार केवळ आधुनिक काळातील राजकीय संकल्पना नाही, तर त्याचे मूळ अतिप्राचीन इतिहासात आणि साहित्यात दडलेले आहे. तिसऱ्या शतकात (ईसापूर्व) आचार्य चाणक्य यांनी भारताच्या भौगोलिक आणि राजकीय एकतेचा विचार मांडला. त्या काळात उपखंडातील विविध राज्ये आपापसांत विभागलेली होती. चाणक्य यांनी चंद्रगुप्त मौर्याच्या माध्यमातून या सर्व लहान-मोठ्या स्वायत्त राज्यांना एकत्र आणून एका केंद्रीय प्रशासकीय व्यवस्थेखाली आणले. हा अखंड भारताचा पहिला ऐतिहासिक व राजकीय प्रयोग मानला जातो. पुढे सम्राट अशोकाच्या काळातही ही भौगोलिक एकता टिकून राहिली.
प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये या प्रदेशाचे वर्णन करताना 'जम्बूद्वीप' किंवा 'भारतवर्ष' असे शब्द प्रयोगात आले आहेत. विष्णु पुराणातील एक प्रसिद्ध श्लोक या संकल्पनेची भौगोलिक सीमा स्पष्ट करतो: "उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रैश्चैव दक्षिणम्। वर्ष तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्तति:॥"
म्हणजेच समुद्राच्या उत्तरेला आणि हिमालयाच्या दक्षिणेला असलेला संपूर्ण भूभाग म्हणजे 'भारत' आणि तेथील प्रजा म्हणजे 'भारती'.
- भौगोलिक आणि सांस्कृतिक विस्तार ः
अखंड भारताची कल्पना केवळ वर्तमानातील भारतापुरती मर्यादित नसून, त्यामध्ये आजचे पाकिस्तान, बांगलादेश, अफगाणिस्तान, नेपाळ, भूतान, म्यानमार (बर्मा), श्रीलंका आणि मालदीव या देशांचा समावेश होतो. याशिवाय, 'बृहत्तर भारत' या संकल्पनेनुसार दक्षिण-पूर्व आशियातील थायलंड, कंबोडिया, लाओस, व्हिएतनाम, मलेशिया आणि इंडोनेशिया या देशांपर्यंत भारतीय संस्कृतीचे, जीवनमूल्यांचे आणि धार्मिक कल्पनांचे गहिरे प्रसरण झाले होते.
दक्षिण-पूर्व आशियामध्ये आजही या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक संबंधांचे जिवंत पुरावे पाहायला मिळतात: स्थापत्यशास्त्र: कंबोडियातील 'अंगकोर वाट' हे जगातील सर्वात मोठे मंदिर भगवान विष्णूंना समर्पित आहे. इंडोनेशियातील मध्य जावा येथील 'प्रंबानन' हे त्रिमुर्तींना (शिव, विष्णू, ब्रह्मा) समर्पित मंदिर आणि 'बोरोबुदुर' हे जगातील सर्वात मोठे बौद्ध स्मारक भारतीय स्थापत्य आणि तत्त्वज्ञानाचा उत्कृष्ट नमुना आहे.
- परंपरा आणि लोककला:
इंडोनेशिया, थायलंड आणि मलेशियामध्ये आजही 'रामायण' आणि 'महाभारत' या महाकाव्यांवर आधारित पारंपरिक नृत्ये व बाहुल्यांचे खेळ (वायंग) अत्यंत आदराने सादर केले जातात. राजेशाही विधी: थायलंडमध्ये आज असणाऱ्या राजेशाही परंपरेतील अनेक सोहळ्यांमध्ये हिंदू धार्मिक विधींचा वापर केला जातो. तसेच, इंडोनेशिया, थायलंड आणि मंगोलियामध्ये 'गरुड' या पवित्र पात्राला राष्ट्रीय आणि सांस्कृतिक स्तरावर विशेष स्थान आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, अखंड भारत हा केवळ जमिनीचा तुकडा किंवा सीमांची रेषा नव्हता. ती एक जीवनदृष्टी होती, ज्याने विविध भाषा, भाषाप्रकार आणि प्रादेशिक विविधता असूनही संपूर्ण उपखंडाला एका सांस्कृतिक धाग्यात बांधून ठेवले होते. (क्रमशः
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
