विश्व संवाद केंद्र - पुणे
29 days ago
पुस्तक परिचय दिन विशेष संपादकीय शिफारस मनोरंजन पर्यावरण 'अर्थ'पूर्ण आंतरराष्ट्रीय मुलाखत कायद्याचे बोल संकीर्ण बातम्या पर्यटन
अरण्यऋषी मारुती चितमपल्लींचा भारतीय दृष्टीकोन, भाग १
चितमपल्लींनी निसर्गालाच गुरु मानले, जीवनाचे आणि अस्तित्वाचे गूढ उलगडणारे हे नाते आहे. त्यांचा हा दृष्टिकोण म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील 'निसर्ग-गुरु' परंपरेचे पुनरुज्जीवन आहे.
कै. मारुती चितमपल्ली (जन्म ५ नोव्हेंबर १९३२, मृत्यू १८ जून २०२५) हे एक असे ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी आपले संपूर्ण जीवन भारतीय निसर्गाच्या अभ्यासासाठी आणि संवर्धनासाठी समर्पित केले. त्यांना 'अरण्यऋषी' या नावाने ओळखले जाते, हे बिरुद त्यांच्या निसर्गाशी असलेल्या ज्ञान आधारित आध्यात्मिक संबंधाचे प्रतीक आहे. त्यांनी केवळ वन्यजीव अभ्यासक म्हणूनच नव्हे, तर एक संवेदनशील लेखक आणि भारतीय संस्कृतीचे सच्चे उपासक म्हणूनही आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. 'ऋषी' ही संकल्पना भारतीय परंपरेत ज्ञानाचे आणि तपस्येचे प्रतीक आहे, जी चितमपल्लींच्या निसर्गसेवेला सांस्कृतिक अधिष्ठान प्रदान करते.
चितमपल्लींनी आपले जीवन जंगलात घालवले, निसर्गाचे सखोल निरीक्षण केले आणि त्यातून ज्ञान प्राप्त केले. त्यांचे कार्य केवळ वैज्ञानिक संशोधन नव्हते, तर ते निसर्गाशी एकरूप होऊन ज्ञान मिळवण्याची एक तपस्या होती. हे सर्व त्यांना केवळ एक वन अधिकारी किंवा लेखक न ठेवता, भारतीय ज्ञानपरंपरेतील एका महत्त्वाच्या स्थानावर नेऊन ठेवते.
१. जीवनप्रवास: मातीशी जुळलेली नाळ
जन्म, बालपण आणि सोलापूरमधील सुरुवातीचे शिक्षण
मारुती भुजंगराव चितमपल्ली यांचा जन्म ५ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सोलापूर येथील एका गिरणी कामगारांच्या घरात झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत गेले. आर्थिक परिस्थिती बेताची असली तरी, त्यांच्या वडिलांना वाचनाची आणि शिक्षणाची खूप आवड होती, आणि मुलांना शिक्षण घेऊन जीवनात काहीतरी साध्य करावे अशी त्यांची तीव्र इच्छा होती. त्यांच्या कुटुंबात वाचनाची एक समृद्ध परंपरा होती आणि पूर्वजांकडून त्यांना झाडांवर प्रेम करण्याची व निसर्गाच्या जवळ जाण्याची शिकवण मिळाली होती. हे त्यांच्या भावी 'अरण्यऋषी' बनण्याच्या प्रवासाची पायाभरणी ठरले. हे भारतीय कुटुंबांमधील संस्कारांचे आणि ज्ञानाच्या परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित करते, जिथे औपचारिक शिक्षणाबरोबरच अनौपचारिक शिक्षण आणि सांस्कृतिक मूल्येही तितकीच महत्त्वाची ठरतात. चितमपल्लींचे बालपण आर्थिकदृष्ट्या कठीण असले तरी, ते सांस्कृतिकदृष्ट्या आणि वैचारिकदृष्ट्या समृद्ध होते. त्यांच्या वडिलांची शिक्षणाची तळमळ आणि पूर्वजांकडून मिळालेली निसर्गाची शिकवण ही त्यांच्या भावी कार्याची बीजे होती.
त्यांनी सोलापूरच्या टी. एम. पोरे स्कूल आणि नॉर्थकोट टेक्निकल हायस्कूलमधून शालेय शिक्षण घेतले, तर दयानंद महाविद्यालयातून उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केले. पाचव्या इयत्तेतील शिष्यवृत्तीमुळे त्यांना अकरावीपर्यंतचे शिक्षण मोफत मिळाले आणि भर तापात परीक्षा देऊनही ते वर्गात पहिल्या क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. महाविद्यालयात प्रवेश घेतल्यावर त्यांनी आपली एक कथा मराठीच्या प्राध्यापकांना दाखवली, जी महाविद्यालयाच्या नियतकालिकात प्रकाशित झाली.
वनविभागातील कारकीर्द आणि निसर्गाशी एकरूपता
दयानंद महाविद्यालयातून उच्च माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी कोईमतूर येथील स्टेट फॉरेस्ट कॉलेजमधून व्यावसायिक शिक्षण घेतले. त्यानंतर त्यांनी महाराष्ट्र राज्य वन विभागात ३० ते ३६ वर्षे सेवा केली. या काळात त्यांनी देशभरात ५ लाख किलोमीटरहून अधिक प्रवास करत निसर्गाचे सखोल निरीक्षण आणि संशोधन केले. चितमपल्लींनी आपली वनविभागातील नोकरी केवळ एक व्यवसाय म्हणून न पाहता, ती निसर्गाशी एकरूप होण्याची आणि 'अरण्यवाचन' करण्याची एक 'जीवनसाधना' मानली. त्यांच्या कार्याला मिळालेले 'अरण्यऋषी' हे बिरुद याच दृष्टिकोनाचे फलित आहे. चितमपल्लींच्या बाबतीत, त्यांची वनसेवा हीच त्यांची कर्मयोग साधना होती. त्यामुळे त्यांचे कार्य केवळ व्यावसायिक यश नव्हते, तर ते भारतीय आध्यात्मिक परंपरेतील 'साधना' आणि 'ज्ञानप्राप्ती'चे एक आधुनिक उदाहरण होते.
मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातील योगदान आणि निवृत्ती
वन विभागात काम करताना त्यांनी मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचे उपसंचालक म्हणूनही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. १९९० मध्ये ते मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पातून निवृत्त झाले. याशिवाय, त्यांनी कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा अभयारण्य यांच्या विकासात मोठे योगदान दिले. चितमपल्लींचे वनविभागातील प्रत्यक्ष योगदान, विशेषतः व्याघ्र प्रकल्पांसारख्या महत्त्वाच्या संवर्धन क्षेत्रांमध्ये, हे केवळ प्रशासकीय कार्य नव्हते, तर ते भारतीय वन्यजीवनाचे संरक्षण करण्याच्या राष्ट्रीय जबाबदारीचे प्रतीक होते. त्यांच्या कार्यामुळे भारताच्या नैसर्गिक वारशाचे जतन झाले, जे भारतीय अस्मितेचा एक अविभाज्य भाग आहे. व्याघ्र प्रकल्प आणि अभयारण्ये ही केवळ वन्यजीवांसाठीची जागा नसून, ती भारताच्या नैसर्गिक समृद्धीची आणि जैवविविधतेची प्रतीके आहेत. त्यांचे संरक्षण हे राष्ट्रीय महत्वाचे कार्य आहे. चितमपल्लींनी या प्रकल्पांमध्ये सक्रिय भूमिका बजावून भारताच्या नैसर्गिक वारशाचे जतन केले.
२. 'वनोपनिषद' संकल्पना: भारतीय ज्ञानपरंपरेचा वारसा
'चकवाचांदण - एक वनोपनिषद' या आत्मचरित्राचे महत्त्व
मारुती चितमपल्लींच्या 'चकवाचांदण - एक वनोपनिषद' या आत्मचरित्रातून त्यांचे निसर्गाशी असलेले सखोल नाते आणि ज्ञानाची अथांगता स्पष्ट होते. हे केवळ एक आत्मचरित्र नसून, ते त्यांच्या वनजीवनातील अनुभवांचे आणि त्यातून प्राप्त झालेल्या तत्वज्ञानाचे एक 'वनोपनिषद' आहे. या पुस्तकात त्यांनी लहानपणापासून ते वन विभागातून निवृत्त होईपर्यंतचे सर्व अनुभव मांडले आहेत, आणि प्रत्येक प्रकरण वाचकांना एक नवीन शिकवण देतो. उपनिषदे ही भारतीय तत्त्वज्ञानाचा गाभा आहेत, जी गहन चिंतन आणि आत्मज्ञानावर भर देतात. चितमपल्लींनी निसर्गालाच गुरु मानले, जीवनाचे आणि अस्तित्वाचे गूढ उलगडणारे हे नाते आहे. त्यांचा हा दृष्टिकोण म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील 'निसर्ग-गुरु' परंपरेचे पुनरुज्जीवन आहे. याच करणाने त्यांनी आत्मचरित्राचे नाव 'चकवाचांदण - एक वनोपनिषद' असे ठेवले असावे. चितमपल्लींनी आपल्या वनजीवनातील अनुभवांना उपनिषदांच्या स्तरावर नेले. त्यांच्यासाठी जंगल हे केवळ एक ठिकाण नव्हते, तर ते ज्ञानप्राप्तीचे आणि आत्मचिंतनाचे एक पवित्र स्थान होते, जिथे त्यांना जीवनाचे गूढ उलगडले. त्यांचे कार्य केवळ वन्यजीव अभ्यासक म्हणून न राहता, एक 'जीवनदर्शन' देणारे आणि भारतीय ज्ञान परंपरेला आधुनिक संदर्भात पुन्हा जिवंत करणारे ठरते.
'वनोपनिषद' या शब्दाचा अर्थ आणि उपनिषदांशी असलेला संबंध
'वनोपनिषद' या शब्दातून चितमपल्लींनी निसर्गाला केवळ एक अभ्यासविषय न मानता, त्याला जीवनातील गहन तत्त्वज्ञानाचा स्रोत मानले. ज्याप्रमाणे प्राचीन ऋषीमुनी अरण्यात जाऊन उपनिषदांतील ज्ञान प्राप्त करत असत, त्याचप्रमाणे चितमपल्लींनी आपल्या वनवासातून 'अरण्यविद्या' आणि 'जीवनदर्शन' प्राप्त केले. त्यांच्यासाठी जंगल हे केवळ प्राणी-पक्ष्यांचे निवासस्थान नव्हते, तर ते एक 'ज्ञानमंदिर' होते. 'वनोपनिषद' ही संकल्पना भारतीय संस्कृतीतील 'गुरुकुल' परंपरेचा विस्तार आहे, जिथे निसर्ग स्वतःच एक विशाल गुरुकुल बनतो आणि चितमपल्ली त्या गुरुकुलाचे एक समर्पित विद्यार्थी. जिथे ज्ञान केवळ पुस्तकी नसते, तर ते अनुभवातून आणि निसर्गाशी एकरूप होऊन प्राप्त होते. 'वनोपनिषद' संकल्पना ही जंगलातून मिळालेली शिकवण दर्शवते. चितमपल्लींनी जंगलातील आदिवासींकडून आणि स्वतःच्या अनुभवातून ज्ञान मिळवले. त्यांच्यासाठी निसर्ग हाच गुरु होता. हे भारतीय ज्ञानपरंपरेतील 'अनुभवजन्य ज्ञान' (Experiential Knowledge)चे उत्तम उदाहरण म्हणता येईल.
क्रमशः...
(साभार - वायुवेग)
- विश्व संवाद केंद्र - पुणे
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
