विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
1 day ago
‘विकसित व्हावे, अर्पित होऊनी जावे’ : ज्ञानेश पुरंदरेंचा समर्पित ध्येयवाद
पुणे शहराच्या पूर्व भागातील नागरी वस्ती आणि झोपडपट्टी परिसरातील मुला-मुलींच्या विकासासाठी झटणारी ‘स्वरूपवर्धिनी’ ही पुण्यातील एक प्रमुख संस्था आहे. समाजातील निम्न शैक्षणिक, सामाजिक व आर्थिक स्तरातील गुणवंत मुले-मुली निवडून त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विकास करणे आणि त्यांच्यावर देशभक्तीचे व समाजसेवेचे संस्कार रुजविणे, ही या संस्थेची मूळ कार्यपद्धती. स्वतः ज्ञानेश पुरंदरे हेदेखील अशाच बिकट परिस्थितीतून ‘स्वरूपवर्धिनी’च्या शाखेत दाखल झाले होते. महानगरपालिकेच्या रवींद्रनाथ टागोर विद्यानिकेतनचे ते विद्यार्थी. पुढे मॉडर्न हायस्कूलमध्ये त्यांनी प्रवेश घेतला. त्यांच्यातील वेगळेपण विद्यार्थीदशेतच दिसून आले होते. एका परीक्षेत खुद्द शिक्षकांच्याच मदतीने अनेक विद्यार्थी कॉपी करत असताना, कोवळ्या वयातील ज्ञानेशने त्यास प्रखर विरोध दर्शवून आपली तत्त्वनिष्ठा सिद्ध केली होती.
ध्येयवेडेपणाची नांदी
ज्ञानेशजींची कौटुंबिक परिस्थिती अत्यंत बेताची होती. शासनाच्या फोटोझिंको छापखान्यात खिळे जुळविण्याचे कामगार म्हणून कार्यरत असलेले वडील हेच घरातील एकमेव कमवते आधार होते. आई गृहिणी, तर महेश हा धाकटा भाऊ. कसबा पेठेतील एका अत्यंत छोट्या खोलीत हे कुटुंब राहायचे. अशा परिस्थितीतही ज्ञानेशजी अभियांत्रिकी पदविकेच्या (डिप्लोमा) अभ्यासक्रमात प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. त्यानंतर चार वर्षे त्यांनी ‘बजाज ऑटो’च्या संशोधन व विकास विभागात नोकरी केली. मात्र, शालेय व महाविद्यालयीन शिक्षण घेत असताना त्यांच्यावर ‘स्वरूपवर्धिनी’च्या माध्यमातून झालेले समाजसेवेचे संस्कार त्यांना स्वस्थ बसू देईनात. अखेर १९९६ मध्ये चांगल्या पगाराच्या नोकरीवर पाणी सोडून ते ‘स्वरूपवर्धिनी’चे पूर्णवेळ कार्यकर्ते बनले. घरच्यांचा विरोध पत्करून ऐन तारुण्यात घेतलेला हा निर्णय अत्यंत धाडसी होता. संस्थापक किशाभाऊ पटवर्धन यांच्यासोबत एक तपाहून अधिक काळ काम करण्याची संधी त्यांना मिळाली, ज्यातून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व खऱ्या अर्थाने घडत गेले. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे स्वयंसेवक असल्याने त्यांच्यात देशसेवेचे बाळकडू आधीपासूनच भिनले होते.
वंचितांच्या आयुष्यातील ‘वर्धक’
‘स्वरूपवर्धिनी’च्या शाखांमधील शालेय मुला-मुलींशी त्यांचे अत्यंत सहज आणि आत्मीयतेचे नाते होते. वंचित गटातून येणाऱ्या या मुलांच्या कौटुंबिक प्रश्नांची त्यांना अचूक जाण होती. मुलांचे पालक अल्पशिक्षित असल्याने त्यांच्या महाविद्यालयीन प्रवेशापासून ते नोकरीपर्यंतची जबाबदारी ते स्वतःहून घेत असत. विद्यार्थ्यांसाठी विविध शिबिरे, अभ्यासदौरे आणि गड-किल्ल्यांवर सहलींचे आयोजन करून ते त्यांना शिवचरित्र सांगत. पुण्याच्या गणेशोत्सवातील विसर्जन मिरवणुकीत लक्ष वेधून घेणारी ‘स्वरूपवर्धिनी’ची शिस्तबद्ध ढोल-ताशांची पथके बसविणे, सराव करून घेणे आणि तरुणाईसोबत त्यात स्वतः उशिरापर्यंत सहभागी होणे, हा त्यांच्या उत्साहाचा भाग होता. किशाभाऊंच्या शिकवणीनुसार, केवळ विद्यार्थ्यापुरते मर्यादित न राहता त्यांनी कार्यकर्त्यांच्या कुटुंबांनाही जोडले. कुटुंबातील अडचणीच्या वेळी पदरमोड करून, अनेकदा पैसे परत मिळण्याची शक्यता नसतानाही त्यांनी अनेकांना आर्थिक मदत केली. स्वतःला मिळणाऱ्या पुरस्कारांच्या रकमा त्यांनी कधीही स्वतःसाठी वापरल्या नाहीत, त्या थेट संस्थेला अर्पण केल्या. दुसऱ्यांच्या कुटुंबांना आधार देणाऱ्या ज्ञानेशजींनी स्वतःच्या घरातील संकटांचा—मग तो वडिलांचा कर्करोग असो वा भावाचा अचानक उद्भवलेला आजार—अत्यंत कणखरपणे आणि तितक्याच निःशब्दपणे सामना केला.
शिवचरित्राचा अखंड जागर
ज्ञानेश पुरंदरे हे एक उत्तम आणि ओघवते वक्ते होते. छत्रपती शिवाजी महाराज हा त्यांच्या जिव्हाळ्याचा विषय. शिवचरित्रातील प्रसंग अत्यंत रसाळ भाषेत सांगून ते श्रोत्यांना अक्षरशः मंत्रमुग्ध करत असत. तरुण वयात त्यांनी शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्या ‘जाणता राजा’ महानाट्यात काम केले होते. इतिहास तारखा आणि तिथींनुसार मांडण्याचे त्यांचे कसब विलक्षण होते. सलग दहा दिवस शिवचरित्रावर अभ्यासपूर्ण मांडणी करू शकणाऱ्या मोजक्या वक्त्यांपैकी ते एक होते. १९९३ च्या लातूर भूकंपानंतर मदतकार्यासाठी गेले असता, दिवसभराचे काम संपल्यावर त्यांनी सलग दहा दिवस गावात मंडप टाकून शिवचरित्रावर व्याख्याने दिली. अरुणाचल प्रदेशातील तवांग येथे भारतीय सैन्याने छत्रपती शिवरायांचा पुतळा बसवला, तेव्हा तिथे जाऊन समुद्रसपाटीपासून आठ हजार फूट उंचीवर तैनात असलेल्या मराठी सैनिकांसाठी त्यांनी पोवाडे आणि शिवचरित्र सादर केले. शिवाजी महाराजांसोबतच स्वामी विवेकानंद आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर हेही त्यांच्या अभ्यासाचे विषय होते. निधी संकलनासाठी अमेरिका आणि दुबई-शारजा येथे गेले असता, त्यांनी मराठीसोबतच हिंदी आणि इंग्रजीतूनही संस्थेची अत्यंत प्रभावी मांडणी केली.
समर्पित पर्वाचा अकाली अंत
‘स्वरूपवर्धिनी’च्या कार्यवाहपदाची महत्त्वाची जबाबदारी ते समर्थपणे पेलत होते. कोरोनाच्या महासाथीच्या काळात, जेव्हा संपूर्ण जनजीवन ठप्प झाले होते, तेव्हा हातावर पोट असणाऱ्यांसाठी संस्थेने सुरू केलेल्या मदतकार्याचे नेतृत्व ज्ञानेशजींनीच केले. मात्र, दुर्दैवाने याच कोरोनाने त्यांना गाठले. रक्तदाब व मधुमेहामुळे त्यांची प्रतिकारशक्ती अपुरी पडली आणि आठवडाभराची झुंज अपयशी ठरून त्यांचे निधन झाले. पन्नाशीत पदार्पण करत असतानाचा त्यांचा हा मृत्यू समाजाला मोठा चटका लावून गेला. ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ आणि ‘स्वरूपवर्धिनी’चे अध्यक्ष डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांनी त्यांच्या निधनानंतर म्हटले होते, “ज्ञानेश पुरंदरे यांचे ‘स्वरूपवर्धिनी’साठीचे समर्पण, निष्ठा व योगदान अनन्यसाधारण होते. त्यांची राहून राहून आठवण येत राहील.”
कोरोनाच्या त्या भयावह संकटाला आता काही वर्षे उलटून गेली आहेत, मात्र ज्ञानेश पुरंदरे यांनी आपल्या अथक परिश्रमांतून उभा केलेला कार्यकर्त्यांचा वटवृक्ष आजही पुण्यात तितक्याच निष्ठेने उभा आहे. ‘विकसित व्हावे, अर्पित होऊनी जावे’ हे संस्थेचे ध्येयवाक्य ते केवळ बोलले नाहीत, तर शब्दशः जगले आणि समाजासाठी आपले आयुष्य खऱ्या अर्थाने अर्पण केले
- विश्व संवाद केंद्र वृत्तसेवा (team vsk)
Share With Friends
अभिप्राय
अभिप्राय लिहा
